بەرگی نۆیەم
ناوەندی ڕۆشنبیری و وەرزشی
ئامادەکردنی: لیژنه‌ی هاوبه‌شی زانكۆی هه‌ڵه‌بجه و ڕێكخراوی خاڵ
ناساندنی ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان، یانە وەرزشییەکان و شوێنەکانی چالاکی لاوان کە برەو بە توانا هونەری و وەرزشییەکان دەدەن.
بەرگی نۆیەم
ئامادەکردنی: لیژنه‌ی هاوبه‌شی زانكۆی هه‌ڵه‌بجه و ڕێكخراوی خاڵ
ناساندنی ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان، یانە وەرزشییەکان و شوێنەکانی چالاکی لاوان کە برەو بە توانا هونەری و وەرزشییەکان دەدەن.
کەوتووەتە نێوان باخی گشتی و قەیسەریی شنروێ لەناو شاری هەڵەبجە. ساڵی ٢٠٠٨ دامەزراوە و ئێستاش بەردەوامە. نزیکەى پێنج هەزار ناونیشانی بە زمانەکانی: کوردی، عەرەبی، فارسی و ئینگلیزی، تێدایە. کتێبەکان هەم دەفرۆشرێن، هەمیش بە کرێ دەدرێن. (ڕوقیە ئەمین) خاوەنیەتی و (لوقمان ئەمین) سەرپەرشتیدەکات.
سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ڕۆشنبیری و هونەری هەڵەبجە و وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوانە، مێژووی دروستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ ٨ى ١٠ى ٢٠١٠، یەکەم بەڕێوەبەری (جیهاد تاهیر حەمەعەلی) بووە، تا ٢٩ى ٩ى ٢٠١٧ بەردەوامبووە، پاشان (وەرزێر عومەر جافر) دەبێتە بەڕێوەبەر و تا ئێستاش بەردەوامە. ئەم فەرمانگەیە لە دوو هۆبە پێکهاتووە، کە بریتین لە هۆبەکانی: کارگێری، بەشی منداڵان، دوو فەرمانبەری میلاکیان هەیە. بینای کتێبخانەکە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن دەزگای خێرخوازی ئەمریکییەوە دروستکراوە، ڕووبەری بینای فەرمانگەکە (١٥٠م٢)یە، لە یەک نهۆم پێکهاتووە. دەکەوێتە گەڕەکی (ملەی چنار) لە شارۆچکەی بیارە، ئیش و کاری فەرمانگەکە بریتییە لە ڕێکخستن و تۆمارکردنی کتێب و پێدان و وەرگرتنەوەى بە هاوڵاتیان و خوێنەران.
کتێبخانەیەکی حکومییە. سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ڕۆشنبیری و هونەری هەڵەبجە و وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوانە، مێژووی دروستبوونی بۆ ساڵی ٢٠٠٤ دەگەڕێتەوە. بیناکەی لەسەر ڕووبەری (٢٥٠م٢) دروستکراوە. کەوتووەتە گەڕەکی پشت حەوز لە شارەدێی (تەوێڵە). یەکەم بەڕێوەبەری (ناسر عەبدوڵا محەممەد کەریم) بووە، تا ١٢ى ١ى ٢٠١٩ بەردەوامبووە، پاشان (شیروان مەحمود عەبدولڕەحیم) دەبێتە بەڕێوەبەر و تا ئێستاش بەردەوامە، هەشت فەرمانبەری میلاکیان هەیە، لە بینای حکومیدا دەوامدەکەن. ڕووبەری بینای فەرمانگەکە (٣٠٠م٢)یە، لە دوو نهۆم پێکهاتووە. دەکەوێتە گەڕەکی پشتی حەوز (هانەمڵکشا) لە شارەدێی تەوێڵە، ئیش و کاری فەرمانگەکە بریتییە لە خزمەتکردنی خوێنەران و قوتابیان و سەرجەم چین و توێژەکانی کۆمەڵگا.
خاوەنەکەی (جەمال عەبدوڵا کەریم) بووە، کە بە (جەمال عەبەی کەڕە) ناسراوە و ساڵی ١٩٤٧ لەدایکبووە. هەمیشە ڕۆژنامە و بڵاوکراوەکانی حزبی شیوعی پێبووە و بەسەر خەڵک و دوکان و ماڵان و فەرمانبەراندا بڵاویکردووەتەوە، لەوانە، (ڕێگا) و (تەریق شەعب). ئەمیری وەستا عەزیزی تەنەکەچیش بۆ هەمان پیشە ڕۆژنامە و گۆڤاری بردووە بۆ ماڵان، بۆ ئەو کەسانەی خوازیاری خوێندووە بوون.
ساڵی ١٩٥٩ لە هەڵەبجە کراوەتەوە. فەرەج عەبدوڵا ساڵح (فەرەجی مام عەبۆل ١٩٤٢-١٩٨٨) ئەمین مەکتەبەی بووە. بە کرێ لە خانووی مامۆستا (ئەحمەدی حەمەی ڕەشیدەفەنی)دا بووە. دەرگاکەی بە تەنیشت قوتابخانەی سدق و دیواری نادیی فەرمانبەرانەوە بووە. پاشان میریی لە ساڵی ١٩٦٢دا و لەسەر ڕووبەری (١٠٠٠م٢) لە گەڕەکی پیرمحەممەد، تەلارێکی بۆ دروستکرد، تا ١٦ی ٣ی ١٩٨٨، سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی ڕوناکبیری بووە، بە هەزاران خەت و دەستنوس و کەشکۆڵی زانایان و مەدرەسە ئایینیەکانی ناوچەکەی لێبووە. لە کیمیابارانەکەدا کۆماری ئیسلامی ئێران وەک دەستکەوتی جەنگ، دەستی بەسەر نزیکەی ١٥٠٠٠ سەرچاوەدا گرت و گواستیەوە بۆ ئێران. ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن (حاجی محەممەدی بامۆکی)یەوە دروستکراوەتەوە. لە ئێستادا نزیکەی ٧٠٠٠٠ هەزار کتێب و گۆڤار و نامیلکەی تێدایە. هۆڵی پێشوازی و خوێندنەوە و ڕاڕەوی دانانی ڕەفەی کتێب و ژووری بەڕێوەبەر و کارگێڕی و پێداویستییەکانی تێدایە. لەگەڵ دەوامی بەڕێوەبەرایەتیی کتێبخانە گشتییەکانی هەڵەبجەدا.
کتێبخانەیەکە لە حوجرەکەی مەلا نەزیری گەورە لە (تەوێڵە). دواتر بە (قاپی شێخ) ناسراوە. هەرچەندە تایبەت بووە بە مەلا نەزیر، بەڵام لەبەر بوونی چەند سەرچاوەیەکی ئایینی و عرفانی و ئەدەبی، وەک کتێبخانەیەکی گشتی سوودی لێبینراوە. کتێبەکانی دواتر کەوتوونەتە لای بنەماڵەی (مەلا ساحب).
کەوتووەتە ناو خانەقای (بیاره). زیاتر لە ١٠٠٠ ناونیشانی تێدایە، کە زۆرینەیان تایبەتە بە ناوەڕۆکی ئاینییەوە. ژمارەیەک لە دەستنوسی تێدایە. فەقێ و کەسانی تریش دەتوانن سوودی لێوەربگرن.
کەوتووەتە ناو خانەقای (تەوێڵە)وە. لە سەردەمی (شێخ عوسمانی سیراجەدین)ەوە کتێبی هەمەجۆری تێدا دانراوە، تا سەردەمی (شێخ حسامەدین). هەندێک کتێبيان لەلایەن بنەماڵەی شێخانەوە گوازراونەتەوە بۆ بیارە و باخەکۆن. مامۆستایان کاردۆخی و شێخ سەفادین لە سەردەمی مامۆستاییاندا، لەم کتێبخانەیە کەڵکیان وەرگرتووە. ساڵی ١٩٧٢ بۆ ١٩٧٣ لیژنەیەک لە ئەوقافی سلێمانيیەوە زۆرێک لەم کتێبانەيان بۆ کتێبخانەی ئەوقافی سلێمانی کڕیوە.
خاوەنەکەی (عەبدولقادر ئەحمەد فەتاح)، کە بە (قادر شادی) ناسراوه، لە شەقامی گشتی، نزیک شارەوانی دایناوە. پێشتر بە چەند ناوێکی ترەوە دانراوە. لە دوای ڕاپەڕین و ساڵی ١٩٩٢ لەگەڵ (ئەحمەد ڕەنجیار) بە ناوی کتێبخانەی (شاهۆ)وە بووە، دواتر بە ناوەکانی: زانست، هەڵەبجه و کۆتاجاریش بە (خانەی کتێبی هەڵەبجە) ناسراوە. گەلێک سەرچاوەی زانستی تێدا بووە، کە زۆربەیان ئەدەبی و مێژوویی و ئایینی بوون. توانیویەتی گەلێک سەرچاوە، کە نوسخەیان کەم بووەتەوە لە چاپ بداتەوە، کە خاوەنەکەی کۆچیدواییکردووە، کتێبخانەکەش نەماوە.
کتێبخانەیەکی ئەهلییە. ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن شاعیر و ڕۆژنامەنوس (ئیبراهیم هەورامانی)یەوە دانراوە. سەرەتا لە گەڕەکی کانی قوڵکە بووە و دواتر بۆ چەند شوێنێکی تر گوازراوەتەوە. نزیکەی ٢٠٠٠ سەرچاوەی بە زمانی جیاواز تێدابووه، کە زۆرترینیان ئەدەبی و مێژوویی و سیاسی و ئابوری بوون. کتێبی بە خواستن داوە بە خوێنەران و بەشداریی گۆڤار و ڕۆژنامەکانی هەبووە. لەگەڵ دامەزراندنی خاوەنەکەی وەک فەرمانبەر، داخراوە.
کتێبخانەیەکی حکومییە. سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیریی و لاوانی پارێزگاری هەڵەبجەیە. ساڵی ٢٠٠٩ کراوەتەوە. (کامەران ئەحمەد عەزیز) یەکەم بەڕێوەبەر بووە و تائێستا بەردەوامە. بینای کتێبخانەکە نوێیە و ساڵی ٢٠٠٥ لەسەر ڕووبەری (٢٨٠٠م) زەوی دروستکراوە. لە دوو نهۆم پێکهاتووە، کە هەشت هۆڵی گەورەی ١٠ بە ١٥ی هەیە. موڵکی کتێبخانەی گشتییە. کەوتووەتە سەر شەقامی مەحموودخانی دزڵی لەسەر ڕێگەی گشتیی خورماڵ – بیارە. لە ئێستادا فەرمانبەری هەیە.
کتێبخانەیەکی ئەهلییە. ساڵی ١٩٩٣ دامەزراوە و لە ساڵی ٢٠٠٠ داخراوە. (جەلال عەبدوڵا ئەحمەد) خاوەنی بووە. زیاتر گرنگیی بە لایەنی ئاینیی داوە و نزیکەی ٤٠٠ ناونیشانی تێدا بووە. کتێبی: کوردی، عەرەبی و فارسی و چەند قاموسێکی بە ئینگلیزی تێدا بووە. کەوتبووه خوار بەڕێوەبەرێتیی ئاوى هەڵەبجەوە.
کتێبخانەیەکی ئەهلییە. ساڵی ٢٠٠٩ دامەزراوە.(عادل حەمەساڵح حەمەجافر) خاوەنی بووە. سەرەتا شوێنەکەی لاى مزگەوتی (دارالاحسان) بووە لە بینای ئازاد هەورامی، بەڵام ساڵی ٢٠١٢ گواستراوەتەوە و ئێستا لە تەنیشت بەڕێوەبەرێتیی ئاوی هەڵەبجەوەیە لە تەنیشت کتێبخانەى شارەزوور. زیاتر لە ٧٠٠ ناونیشانی بە زمانەکانی: کوردی، عەرەبی، فارسی، تورکی و ئینگلیزی تێدایە.
یەکەم کتێبخانەیە لە هەڵەبجە. ساڵی ١٩٥٧ بۆ ١٩٥٨ لەلایەن (ئيبراهیمی سۆفی مەحموود)ی ناسراو بە (ئەبوتارا)، کە یەکەم کتێبخانەی سەربەخۆیە لە هەڵەبجە کرابێتەوە. نزیک دوکانی (عومەری حەمەساڵح بانەیی ڕەسام) و (ئیبراهمی ڕەسام) بووە. وەک لقی کتێبخانەی (گەلاوێژ) وابووە و جگە لە گۆڤاری گەلاوێژ، ڕۆژنامەکانی (زەمان)، (ئەهالی) و موختارات و کتێبی ئەدەبیی میسری و چەندین کتێبی تری تێدا بووە. خاوەنی کتێبخانەکە ئەم بڵاوکراوانەی لە سلێمانییەوە و لە (محەممەد زێوەر و ڕەئوف مەعروف) وەرگرتووە و هێناویەتییەوە بۆ هەڵەبجە. نزیکەی دوو ساڵ بەردەوامبووە، ساڵی ١٩٥٨ داخراوە.
کتێبخانەیەکی ئەهلییە. کەوتووەتە شەقامی گشتیی هەڵەبجە، لە سەروو دوکانی عومەری ڕەسامەوە. (ئیبراهیم حەسەن محەممەد) خاوەنی بووە. زۆرتر کتێبی ئاینی تێدابووە. دوای کیمیاباران، دووبارە لە زەڕایەن دانراوەتەوه و دوای ساڵی ١٩٩١ و ئاوەدانکردنەوەی هەڵەبجە دووبارە گەڕاوەتەوە بۆ هەڵەبجە و تا ساڵی ٢٠٠٣ کراوەبووە.
یەکەم فرۆشیاری گەڕۆکی ڕۆژنامە و گۆڤار و کتێبه لە هەڵەبجە. گەرچی خاوەن پیداویستیی تایبەت بووە. لە ساڵی ١٩٣٥ بە دواوە دەستیداوەتە ئەم پیشە شارستانییە. ڕۆژنامە و بڵاوکراوەکانی گەیاندووە بە دوکان و خوێنەرەکانی لە ماڵان. هەندێکجار پاش خوێندنەوە، بڵاوکراوەکانی لە هاوبەشەکانی وەرگرتوونەتەوە و بە خوێنەری تری داون. ئەم کارەی وەک سەرچاوەی بژێوی نەکردووە، بەڵکو وەک حەزو خۆشەویستی کردوویەتی. لەگەڵ ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی (ژین، ژیان، شەفەق، کاروان، هەتاو، نزار، پەیام، هاوکاری، زەمان، ئەهاڵی، تەئاخی، نوور،... هتدا ژیاوە. دوای ئەویش جەمال عەبدوڵا کەریم و ئەمیری وەستا عەزیز، گۆڤار و ڕۆژنامەیان بەدەستگێڕی فرۆشتووە و بەسەر ماڵاندا دابەشیانکردوون.
کتێبخانەیەکی ئەهلییە. کەوتووەتە ناو شاری هەڵەبجەوە. خاوەنەکەی (مەلا محەممەد)ە، کە بە (سۆفی گێلاخە) ناسراوە. لەناو بازأڕدا بووە، بەرامبەر باخچەی ئۆرزی. ساڵی ١٩٥٥ دەچێتە گەڕەکی دەڵەمەڕییەکان، لای ماڵی حسێنی عەلەجەوتەی چایچی. بەشێک لە حەوشەی ماڵەکەی دەکاتە دوکان و کتێبخانە. کتێبەکانی زیاتر ئایینی و چیرۆک و داستانی بوون، لەوانە: (تەفسیر، میعراجنامە، چۆن فێری نوێژ دەبیت؟ لەیل و مەجنون و شیرین و فەرهاد و... هتد). هاوینان کتێبەکانی هێناوەتە سەر شەقامی سەرەکیی کانی قوڵکە و ڕایخستوون. هاتوچۆی کەرکوکی کردووە و کتێب و نامیلکەکانی محەممەد ئەمین عەسری هێناوە و فرۆشتوونی. سۆفی گێلاخە پاش نسکۆ، لە کەرکوک بە ڕووداوی هاتوچۆ کۆچیدواییکردووە.
کتێبخانەیەکی حکومییە. سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کتێبخانەکانە لە وەزارەتی ڕۆشنبیری. کەوتووەتە سنوری گەڕەکی ڕاپەڕین لە شارۆچکەی (سیروان). ساڵی ٢٠١٥ کراوەتەوە. پێنج فەرمانبەری هەیە. (خەیاڵ کەریم ڕەحیم) لێپرسراویەتی. بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٢٣ ئاماری کتێبخانەکە، ٦١٥٤ کتێبی کوردی و ٣٨٤٠ عەرەبی و ٣٨٩ ئینگلیزی و ١٩ فارسی تێدایە. لە هۆڵی گۆڤار و ڕۆژنامەکانیشدا، ٦١٤ کوردی و ٣٩٣ عەرەبی و ٣٧ ئینگلیزی، لە هۆڵی منداڵانیش ٣٩٥ گۆڤاری کوردی و ٧١ عەرەبی و ٣ ئینگلیزی لەگەڵ ٦٩٨ کتێبی کوردی و ٦٧ عەرەبی و هەشت ئینگلیزی تێدایە.
ئەهلییە، ساڵی ١٩٩٢ و لەگەڵ ئاوەدانکردنەوەی هەڵەبجەدا دانراوە. کەوتوەتە تەنیشت مامۆستای نەناسراو، سەرەتای سەرسوچی قوتابخانەی بورهانی ئێستا. بەرزان حامد سەعید و باستی شێخ ئەحمەد دایانناوە. لەگەڵ پێداویستیی قوتابیدا، سەرچاوەی ئەدەبیی و کۆمەڵایەتی و مێژوویی بە زمانی کوردی و عەرەبی تێدابووە. ڕۆژانە ڕۆژنامەکانی خەبات و کوردستانی نوێ..هتدیان دابەشکردووە. دواتر گوازراوەتەوە بۆ دوکانە کابینەییەکانی بەرامبەر شارەوانی و بەرزان حامد و غەریبی شێخ ڕەئوف دایانناوەتەوە. تاکۆتایی نەودەکان و دواتر هەڵگیراوە.
کتێبخانەیەکی ئەهلییە. (مودریک عەلی عارف) خاوەنی بووە. ساڵی ٢٠١٣ دامەزراوە. سەرەتا لە شەقامی سەرەکی بووە و دواتر گواستراوەتەوە بۆ بازاڕی ئاوێسەر. کتێبی بە زمانەکانی: کوردی، عەرەبی، فارسی و ئینگلیزی تێدایە، وەک ناوەڕۆکیش زۆرتر تایبەتە بە کتێبی پەروەردەیی و ئاینی و شەرعی.