بەرگی سێیەم
مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
بەرگی سێیەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
گەڕانێک بەناو مێژووی دێرینی هەڵەبجە و شوێنەوارە دێرینەکان، لەگەڵ ناساندنی کەلەپوور و دابونەریتی ڕەسەنی ناوچەکە.
شوێنەواری مەزارگەیەکە. بە دووریی (١٠٠م) کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (شیرەمەڕ)ی سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ). دەوترێت گۆڕی پیاوچاکێکە و لەو شوێنەدا شەهیدبووە. سیاجی بۆ کراوە و پەڕۆی سەوزیان بە چواردەوردا هەڵواسیوە. دانیشتوانی گوندەکە بۆ چارەسەری نەخۆشی سەردانیانکردووە. ناوەکەی تورکییە به واتای (دیواری ڕەش) دێت.
شەخسە، لە دوو شوێنی گوڵپدا هەیە، یەکێکیان لەنزیک کانی ژنانەوەیە لەبەشی دەرچوو لە گوڵپ بۆ سەرگەت، ئەوی تریان لە نزیک قەیسەرییەکەی گوڵپدایە. ناوەکەی بە واتای محەمەدچکۆلە دێت. هەردوو شوێنەکە لەلای خەڵک بە پیرۆز و ڕێزلێگیراو سەیرکراون.
کەوتووەتە داوێنی چەمی(زەڵم) لە نزیکی باخی نەسە و بەردەم شەهیدان، ناوەکە بەواتای حەمە شیتۆکە دێت. دەورەبەری دیاریکراوە و سوخنی هەیە و جاران بۆ هەندێک نەخۆشی خەڵک سەردانیانکردووە.
مەزارگەی پیاوچاکە. ناوی (محەممەدی کوڕی سەفەری کوڕی حەیدەرسانی کوڕی محەممەدسانی حەسەن سانی مەحموود سانی جافە). بە (بابا محەممەد) ناسراوە. کەوتووەتە قەراغی جادەی تەوێڵە – بیارە، لە گوندی بەڵخە، نزیک شەخسەکەی سەی سەلام. لەسەر وەسیەتی خۆی لەو شوێنەدا بەخاکسپێرراوە. داربەڕوویەکی گەورە لەسەر مەزارەکەیەتی و شوورا و سوخنی هەیە و بەردەنوێژێک لە پاڵیدا بووە. خەڵکی بۆ ڕازونیاز چوونەتە زیارەتی و پەڕۆ بەدارەکەوە کراوە. نزیکی ٢٧٠ ساڵ لەمەوپێش ژیاوە و تەمەنێکی زۆری کردووە. هەتا ساڵی ١٩٧٨ پارێزرابوو. دوای داگرتنی لادێکان، حکومەتی عێراق بە بیانووی فراوانکردنی جـادەکـە مـەزارەکەیان شێواندووە.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (پریسی خواروو). بە وتەى خەڵکی گوندەکە خوشکی (بەکرە سوور) ناوێک بووه و ڕێزیان لەو شوێنە گرتووە. جێگە گۆڕەکە، بە بەرد، کەڵەک یان حەساریان بۆ دروستکردووە و تەلیان لێپێچاوە، ئەو شوێنەی ئەم گۆڕەى تێدايه (گورگە چیای بچکۆلە)يشى پێدەوترێت.
کەوتووەتە پشت کانی پیرەژنێ لە خۆرهەڵاتی گوندی (عەنەب) لە نێوان کانی قلیج و عەنەب هەڵکەوتووە. کانی پیرەژنێ لەژێر شاخی ئەو نەزرگەوە هەڵدەقوڵێت. بە پیرۆز سەیرکراوە. گۆڕەکە بۆ سەردەمی فتوحاتی ئیسلامی دەگەڕێتەوە.
کەوتووەتە ناو گۆڕستانى گوندى (بەکراوا) لە خۆرهەڵاتى گوندەکە، لەبن چەند داربەڕوويەکدايە، بە بەرد ڕاگر و کەڵەکێکى بۆ کراوە و دەگێڕنەوە کەسێک بەناوى خەليفە محمود، کە خۆى خەڵکى گوندەکە بووه، وەفاتیکردووە و لەو شوێنەدا نێژراوه، پاشان لەلايەن خەڵکى گوندەکەوە بە پيرۆز سەيرکراوه، بەتايبەت لە ڕابردوودا.
کەوتووەتە باکورى خۆرهەڵاتى گوندى (نێرگسەجاڕ) و لەنێوان گوندەکە و گوندى قارەمانيدا هەڵکەوتووە، شوێنێکى پيرۆز و ڕێزلێگيراوە، دارێکى گەورەى تێدايه، کە بە وتەی خەڵکی گوندەکە شوێنى پشوودانى شێخ مارفى گەورەى نێرگسەجاڕ بووە و لەکاتى هاتن و چوونى بۆ ئاشەکەى (ئاشە سپى) لەم شوێنە لایداوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (خەرپانی) مەزارگەیەکە. دەڵێن گۆڕی پیاوێکی دیندارە، کە لە کاتی خۆیدا لە چەمی سێکوچکانە خەڵوەتی کردووە و ماوەتەوە. بە سەیدە (کوچک یان بچووک)یش ناوی دەهێنرێت. چونکە باڵای کورت بووە.
بە دووریی(٣٠٠م) کەوتووەتە باکوری گوندی (تەپەکوڕە)ی سەر به شارۆچکەی (خورماڵ). شووراى بۆ کراوە و تا ئێستاش شووراکەی ماوه. ڕووبەرەکەى دوو بە دوو مەترە، دانیشتوانی گوندەکە بە کەسێکى پیرۆز و پیاوچاکی دەزانن. هەربۆیە بۆ چاکبوونەوەى نەخۆشی (لەرزوتا) چوونەتە سەر مەزارەکه. مێژووەکەى دیارنییە، بەڵام دەوترێت زیاتر لە ٣٠٠ ساڵ لەمەوبەرە.
مەزراگەی پیاوچاکێکە لە بیارەی هەورامان. خەڵکی ناوچەکە لایانوایە ناوەکە پەیوەندی بە سەعدی کوڕی ئەبی وەقاسەوە هەیە و بە گۆڕانی زمانەوانی بووە بە سەی ئۆلقاز و سێ ئۆلقاز. خەڵکی ناوچەکە بۆ چارەسەری کۆکەڕەشە، نەخۆشیان بردووەتە سەری و چەند جارێک سەریان کردووە بەو کونەی لەسەر مەزارگەکە هەبووە.
چەند گۆڕێکن و کەوتوونەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (میریسوور)ی سەر به شارۆچکەی (خورماڵ). قامیش و دارتووەیەکی تێدایە. دانیشتوانی گوند بۆ نەخۆشی (لەرزوتا) سەردانیانکردوون. وەک خەڵکی ناوچەکە دەڵێن: (کەسێکى ڕوو لەخوا و چاکەکار بووە). بەپێی ڕۆژگار و دوای ئەوان خەڵکەکە گۆڕی مردووانیان بردووەتە ئەو شوێنە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (بەڵخە) لە ناحیەی (بیارە). (سەید سەلام) کوڕی شێخ (مۆئمینی سازانی) بووە کە ماوەیەک لە سنوری گوندی (بەڵخە) ژیاوە، لەو ماوەیەدا، سەید سەلامی کوڕی لە تەمەنی مێرمنداڵیدا دەمرێت. مێژووی مردنەکەی بە تەواوی دیارنییە، بەڵام نزیکەی ٢٥٠ ساڵ پێش ئێستا بووە. لە بەرزاییەک لە دووریی یەک کیلۆمەتر لە خۆرئاوای گوندەکەوە دەینێژن، کە ئێستا کەوتووەتە تەنیشت ڕێگای سەرەکیی (بیارە - بەڵخە). هەتا ئێستاش گۆڕەکەی ماوە و بەدیوار سیاجی بۆ کراوە، وەک مەزارگەیەکی پیرۆز سەیردەکرێت. ئەو ناوچەیەش دوای ناشتنی ئەو ناونراوە (سەید سەلام).
بە دووریی (٣٠٠م) کەوتووەتە باکوری گوندی (شیرەمەڕ)ی سەر به شارۆچکەی (خورماڵ) و لەناو گۆڕستانی گوندەکەدایە. کێلێکى گەورەی بۆ کراوە، کە جیاواز لە هەموو کێلەکانى تری گۆڕستانەکە. دانیشتوانی گوندەکە و گوندەکانى دەوروبەر بۆ چارەسەری نەخۆشی سەردانیانکردووە.
بە دووریی کیلۆمەترێک کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (عامووره)ی سەر به شارۆچکەی (خورماڵ). لە گۆڕێک پێکدێت، کە سیاجى بۆ کراوە و داربەڕوویەکی گەورەی تێدایه، که تەمەنی ١٠٠ ساڵ دەبێت. دانیشتوانی ناوچەکە وەک پیاوچاک سەیریانکردووە و بۆ نەخۆشی (بایاری) سەردانیانکردووە.
مەزارگەیەی ئاینییە. کەوتووەتە باکوری گوندی (کوڵکنیى ئیسماعیلی خەسرەو)ی سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ). ڕووبەرەکەی (٣٠٠م) دەبێت. دانیشتوانی گوندەکانی دەورووبەری، بە مەبەستى وەرگرتنى چارەسەرى هەندێک لە نەخۆشییەکان، بەتایبەت بۆ لەرزوتا و نەخۆشیی پێست، سەردانی مەزارەکەیان کردووە. مێژووى مردنى ئەو سەیدە دیارنییە، بەڵام تاکو ئێستا گۆڕەکەى ماوە و بە بەرد، سیاجێک بۆ گۆڕەکەى کراوە. مەزارگەى (هەنجیرەکە)یشی پێدەوترێت.
بە دووریی (٤٥٠م) کەوتووەتە باکورى خۆرهەڵاتى گوندى (نێرگسەجاڕ) و لەسەر زنجيرە چياى (سەى سوجاع)ـە. ناوەکەی پەیوەندی بە ئازایەتیی کەسەکەوە هەیە. (٧٠٠م) لە ئاستى ڕووى دەرياوە بەرزە. بەسەر دەرياچەى دەربەنديخان و گوندى نێرگسەجاڕدا دەڕوانێت.
بە دووریی (٥٠٠م) کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپێ)ى سەر بە شارۆچکەی (خورماڵ). سوخن، وەک ژورێک وابووە، ڕووبەرەکەی (٢ بە ٢م) بووه. بەمەبەستى منداڵبوون و بەدیهێنانى ئاواتەکانیان سەردانیانکردووە. مێژووەکەى دیارنییە و زیاتر لە ١٥٠ ساڵە هەیە. گۆڕەکە لەناو سوخنەکەدا بووە و لەئێستادا تەنها شوێنەواری سوخنەکە ماوە.
مەزراو نشینگەی سۆفی (جانوڵڵا)یە، کەوتووەتە دامێنی خواروی خۆرهەڵاتی شارەدێی (تەوێڵە)وە، بە قەدپاڵی شاخێکەوەیە، بەردەم و دەوروبەری باخ و باخاتە و شوێنێکی دڵگیرە، لە گۆرانی میللیی ناوچەکەدا ناوی براوە.
کەوتووەتە گوندی (دەرەتوێ). بۆ کەسایەتییەکی ئاینی (یارسان) دەگەڕێتەوە. کەوتووەتە خوارووی نەزرگەی (عەلەمدار)ەوە. بەتەڵانە بەرد دەورەدراوە. خەڵکی ناوچەکە بۆ مەبەستی تایبەت سەردانیدەکەن.