بەرگی یەکەم
شوێنی سروشتی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
بەرگی یەکەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (یاڵانپێ) و باکوری گوندی زەڵم و سنوری هەورامانی دیوی عێراق و هەورامانی خۆرهەڵات، دیوی وڵاتی ئێران پێکدەهێنێت. (٢٠٤٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین.
کەوتووەتە باکوری گوندی یاڵانپێ و سنوری گوندەکە لەگەڵ چیای سورێن و وڵاتی ئێران یان هەورامانی خۆرهەڵات پێکدەهێنێت. (٢٢٨٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی هەردوو هەورامانی دیوی عێراق و ئێران، دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە وەرزی بەهاردا خەڵک بۆ هێنانەوەی گژوگیای بەهارە سەردانیدەکەن. ساڵانە ڕێژەیەکی باش باران و بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئاوی کانییەکانی ناوچەکە و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین و بە هۆی سەختی و زۆریی بەرزییەکەیەوە، هەموو کەس ناتوانێت سەردانیبکات، بۆیە گەشتن بەم لوتکەیە پێویستی بە شارەزایی و لێهاتوویی جەستەیی هەیە، بەڵام لە دیوی وڵاتی ئێرانەوە ڕێگای تێکەڵە ڕێژکراو نزیک دەبێتەوە و تەنها (٦٤٠م) دوورە لێیەوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپێ). (١٤٩١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەسەر ناوچەکانی چواردەوری لە گوندی یاڵانپێ و بانیشار و دەشتی شارەزووردا دەڕوانێت. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لەوەڕگایەکی سروشتی بۆ ئاژەڵداران.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی هەمزەیی و گوندی باخەکۆن و گەچێنە. (١٦٧٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. شوێنێکی چڕە بە دارستانی سروشتی و بەڕوو و گۆیژ. دەوڵەمەندە بە ڕوپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی و ساڵانە بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و بۆ ماوەیەکی درێژ دەمێنێتەوە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی باخەکۆن و گەچێنە. (١٥٦٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە نێو چیای گەچێنە. دەڕوانێتە سەر گوندی باخەکۆن و گەچێنە و ناوچەی هەمزەی. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی باخەکۆن و باکوری گوندی گەچێنە لەسەر چیای گەچێنە. (١٣٢٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی باخەکۆن و گەچێنە و ناوچەی هەمزەی، لە باکورەوە لوتکەی قەڵای ناوەڕاست و دۆڵی گورگەدەر و لە باشورەوە گوندی گەچێنە و حەوزەلارە و لە خۆرهەڵاتەوە خۆرەتاوە گەورە و دۆڵی نسارە سوور و لە خۆرئاواوە گوندی باخەکۆن و مەرقەدەکەی و دۆڵی باخەکۆن، دەورەیانداوە. ڕووی خۆرهەڵات و باشوری لوتکەکە، بێبەشە لە ڕووپۆشی ڕووەکی، بەڵام ڕووی باکوری دارستانێکی چڕیی بەڕوو و گۆیژە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی دەگاشێخان و خۆرهەڵاتی شارۆچکەی (بیارە)، لە دامێنی چیای کەلارێ گاورا. (١٧٢٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر دۆڵی دەگاشێخان. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و باڵندە و ئاژەڵی کێوی و ساڵانە بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئای کانیاوەکانی گوندەکە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی باخەکۆن و باکوری گوندی )گەچێنە(ەوە. (١٣١٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی باخەکۆن و گەچێنە و ناوچەی هەمزەی. دووریی لە خانەقای باخەکۆنەوە (٦٢٠م) دەبێت.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (زەڵم)ەوە. (١٥٠٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی کێوی. دانیشتوانی هەورامان لە وەرزی بەهاردا سەردانیدەکەن و زۆرجار گروپە شاخڕەوییەکانیش دەچنە ئەم لوتکەیە بۆ وەرزش و کات بەسەربردن.
کەوتووەتە باکوری (وەزەنێ). (١٥٠٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر دۆڵی وەزەنێ و دۆڵی وێڕگا. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و باڵندە و ئاژەڵی کێوی. (٢٨٠م) لە ڕێگای سەرەکی وەزەنێ - بەڵخەوە دوورە.
کەوتووەتە بەرانبەر گوندی (ئەحمەد ئاوا). سنورەکەی لە پشتی ئەشکەوتی شیرینە کوێر دەستپێدەکات بۆ کلکەی باخ و گوندی ناوباخان. چونکە ڕووتەنە و هیچی پێوە نیيە؛ پێیدەوترێت سەرتاشڵە.
کەوتووەتە نزیک شارەدێی (تەوێڵە). (٢١٧٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی، ڕێگایەکی خۆڵ بە تەنیشتیدا دەڕواتەوە بۆ ناوچەی گەشتوگوزاریی ئاوێسەر لە شارەدێی (تەوێڵە).
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی هاوار و باکوری هاوارەکۆن. (١٢٠١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر دەرەتفێ و هاوار و هاوارەکۆن و گریانە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی.
کەوتووەتە نێوان چیای گەچێنە و سافا، لە دوای چیای شرام دەستپێدەکات و درێژ دەبێتەوە تاوەکو دەگاتە چیای چیچە خەنینە. چەندین دۆڵی لەخۆگرتووە لەوانە: وەکو (دەرەو ولا). دەوڵەمەندە بە ئاژەڵ و باڵندەی کێوی و ڕووپۆشی ڕووەکیی وەک دارستانی سروشتی. چەندین ئەشکەوت و کەلەبەردی تێدایە، کە بووەتە لانکەی ئاژەڵ و باڵندە کێوییەکان.
کەوتووەتە باشوری گوندی (باخەکۆن). (١٥٠٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی باخەکۆن و گەچێنە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی.
کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپێ). (١٧٥٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی چواردەوری. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی، ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی دەگاشێخان و خۆرهەڵاتی شارۆچکەی (بیارە)، لە نێو چیای سەخت و باخو خولی. (١٦٨٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر دۆڵی وەزەنێ و دۆڵی وێڕگا. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و باڵندە و ئاژەڵی کێوی و ساڵانە بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئاوی کانیاوەکانی وەزەنێ و تەنها (٥٩٠م) لە ڕێگای سەرەکیی وەزەنێ بەڵخەوە دوورە.
کەوتووەتە باکوری گوندی زەڵم و سنوری هەورامانی دیوی عێراق و هەورامانی خۆرهەڵات دیوی وڵاتی ئێران پێکدەهێنێت. (١٩٠١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر گوندەکانی زەڵم و هەورامانی هەردوو وڵاتی عێراق و ئێران. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە وەرزی بەهاردا خەڵک بۆ هێنانەوەی گژوگیای بەهارە سەردانیدەکەن. ساڵانە ڕێژەیەکی باش باران و بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئاوی کانییەکانی ناوچەکە و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین. کەوتووەتە خۆرئاوای ڕێگای سنوری نا فەرمی مڵەخورد بە دوری تەنها (٣٠٠م).
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (گەچێنە) و باخەکۆن. (١٩٨٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزترین لوتکەی چیای هەمزەیە، سنوری نێوان زەوی گوندی هەمزەی و هانە گەرمەڵە و کێمنە و بێرواس پێکدەهێنێت. بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن، دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی و باڵندەی کێوی، دەڕوانێتە سەر دۆڵی شەڵواندڕ و هەمزەی، کە ناوچەیەکی گەشتیاریی دڵگیرە، بەڵام هەندێک شوێنی مین ڕێژکراوە و تاوەکو ئێستا چەندین کەسی کردووەتە قوربانی.
کەوتووەتە سەر چیای سێخڕان و دامێنی چیای شرام. (١٧٦٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ناوچەیەکی زۆر سەختە و بڕێکی زۆر بەفری لێدەبارێت و دەوڵەمەندە بە ئاژەڵ و باڵندەی کێوی و ناوچەیەکی سنوریی نێوان گەچێنە و کێمنە و بێرواس لە دیوی وڵاتی ئێران پێکدەهێنێت.