بەرگی یەکەم
شوێنی سروشتی
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
بەرگی یەکەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
لەم بەرگەدا باس لە جوانییە سروشتییەکانی هەڵەبجە دەکرێت، لەوانە شاخەکان، دەشتاکان و سەیرانگاکان کە سیمایەکی ناوازەیان بە ناوچەکە بەخشیوە.
کەوتووەتە بەشی خۆرهەڵاتی گوندی (هانەیدن). درێژییەکەی نزیکەی دوو کیلۆمەتر دەبێت، لە باکورەوە چیای هەسوون و لە باشورەوە چیای شرام و لە خۆرئاواشەوە چیای لاسەوفاتەخانێ و لەنگەلەرز هەن. چەندین لوتکەی لەخۆگرتووە، لەوانە وەکو(لوتکەی دەشتڵێ و لەنگەلەرز). ساڵانە بەفرێکی زۆری لێدەبارێت و وایکردووە دەوڵەمەندبێت بە ئاژەڵ و باڵندەی کێوی و ڕووپۆشی ڕووەکی وەک دارستان سروشتی. خراپیی ڕێگاوبانەکەی بواری ئەوەی نەداوە خەڵکێکی زۆر سەردانیبکەن. هەروەها چەندین ئەشکەوت و کەلەبەردی تێدایە، کە بووەتە لانکەی ئاژەڵ و باڵندە کێوییەکان، ناوچەیەکی سنورییە لەنێوان گوندەکانی سەرگەت و هانەیدن و دەرەیمەڕ و هەزارانی و دەرەوکێ و دەمەیۆ لە هەورامانی دیوی وڵاتی ئێران.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی (باخەکۆن). (١٣٠٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەسەر گوندی باخەکۆن و گەچێنە و ناوچەی هەمزەیدا دەڕوانێت. دووریی لە خـانەقای باخەکـۆنەوە (٧٤٠م) دەبێت. دەوڵـەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی.
کەوتووەتە نێوان شارەدێی (تەوێڵە) و گوندی (بەڵخە) و سنوری نێوانیان جیادەکاتەوە. (٢١١٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە لوتکە چیای کەمەرە بەلێ و سەرچاڵ و لە باشورەوە کانی تەوەنێ و چیای هەوارە بەرزە و لە خۆرهەڵاتەوە شارەدێی تەوێڵە و ئاوێسەر و لە خۆرئاواوە گوندی بەڵخە دەورەیانداوە. شوێنێکی دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی، ڕێگایەکی خۆڵ بە تەنیشتیدا دەڕواتەوە بۆ ناوچەی گەشتوگوزاریی ئاوێسەر لە شارەدێی (تەوێڵە)، هەندێک شوێنی هێشتا مینڕێژکراون و چەندین کەسی کردووەتە قوربانی.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتی گوندی (خەرپانی). (١٣١٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. سنوری جیاکەرەوەی نێوان زەوییەکانی هەردوو گوندی خەرپانی و تاوێرە پێکدێنێت. لە شاخی بەرانبەریش لە تەوێڵە لە سەر ڕێگەی خەڵەفی. تلەسیاو ناوی تاوێرە بەردێکی گەورەیە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (یاڵانپێ) و باکوری گوندی (زەڵم). (٢١٤٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە نێوان چیای سوتنەجەڕ و چیای سێخڕان. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە وەرزی بەهاردا خەڵک بۆ هێنانەوەی گژوگیای بەهارە سەردانیدەکەن. ساڵانە ڕێژەیەکی باش باران و بەفری لێدەبارێت و دەبێتە سەرچاوەی ئاوی کانییەکانی ناوچەکە و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین و بە هۆی سەختی و زۆریی بەرزییەکەیەوە، هەموو کەس ناتوانێت سەردانی بکات.
کەوتووەتە باشوری گوندی (هاوار). (١٨١١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەسەر گوندی هاوار و هاوارەکۆن و تاوێرەدا دەڕوانێت. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی.
کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی دەگاشێخان و خۆرهەڵاتی شارۆچکەی (بیارە)، لە نێو چیای چنارە. (١٧٢٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەڕوانێتە سەر گوندی دەگاشێخان و دۆڵی وەزەنێ و دۆڵی وێڕگا.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (باخەکۆن) و (گەچێنە). (١٤٢٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە بەهاردا خەڵکی بۆ هێنانی گژوگیای بەهاری سەردانیدەکەن.
کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپێ). (١٧١٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. کەوتووەتە دامێنی چیای ڕەنگین. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی چواردەوری لە گوندی یاڵانپێ و بانیشار و بناری چیای سورێن و دەشتی، هەروەها دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و لە وەرزی بەهاردا خەڵک سەردانیدەکەن بۆ هێنانەوەی گژوگیای بەهارە و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین.
کەوتووەتە بەشی خۆرهەڵاتی شارەدێێ تەوێڵە. دەڕوانێت بەسەر شارەدێکە و لە پشت گەڕەکی (وەراوەر) هەڵکەوتووە. لەسەر سنورە و دەڕوانێت بەسەر گوندی (دزاوەر) لە خۆرهەڵاتی کوردستان. (١٩٨٠م) لە ئاستی دەریاوە بەرزە. بەفر زۆر ببارێت (هەرەس) دەکات و ئەستەنگی هاتوچۆ دروستدەکات. ساڵی ١٩١١ یەکێک بووە لەو ساڵانەی، کە بۆماوەی ٣٥ ڕۆژ لەسەر یەک بەفر باریوە. لە (١٥ مانگی موحەڕەم تا ٢٠ مانگی سەفەر). (میرزا ئەولقادری تەوێڵەیی) باسی ئەو بەفربارینەی بە پارچەیەک شیعر کردووە. بەهاری ئەم لوتکانە بەهەشتێکی ڕەنگینە. پڕ لە گیا و گوڵی بۆنخۆشی وەک (چنور، شەوبۆ، بەرزەڵنگ، وەنەوشە، بوژانە و سوورەهەراڵە)یە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی )یاڵانپێ( و سنوری گوندەکە و وڵاتی ئێران یان هەورامانی خۆرهەڵات پێکدێنێت. (٢١٩٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (هاوار)ەوە. (١٣٨٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. چیایەکی سەختە و لێژیی زۆرە، هاتۆچۆکردن تیایدا کارێکی ئاسان نییە و بەو هۆیەوە ئەو ناوەی لێنراوە. دەڕوانێت بەسەر گوندەکانی هاوار و تاوێرە و پاڵانیا و جاوردا. چەند لوتکەیەکی تیایە لەوانە لوتکەی سەرخۆشین و لوتکەی کڵاوە بەرزە. لە باشور چیاکانی ئەشکەوەڵ و چەمی ئاوی دواوان و گوندی هاوار و هاوارەکۆن و لە خۆرهەڵات، چەمی گەورە و چیای ڕوتاوا و چیای هەورامان دەوریانداوە و لەخۆرئاوا چیای کەنۆڵەڕەشان و چیای کەلی هەیشوور هەیە. بەهۆی بەرزی و زۆریی پلەی لێژییەکەی، توشی ڕاماڵین بووە. گەورەترین کانەبەردی ناوچەکەی لێیە. ساڵانە بەفر و بارانێکی زۆری لێدەبارێت و سەرچاوەیەکی باشی ئاوی چۆم و ڕوبارەکانی ناوچەکەیە. بە زۆری درەختی قەزوانی لێیە. بەهۆی درز و شکانی زۆرەوە، بەشی زۆری دەرامەتە ئاویەکەی توشی داچۆڕان دەبێت بۆ چینەکانی ژێر زەوی و بۆتە عەمبارێکی گەورە و دەوروبەری دەوڵەمەندە بە کانی، لەوانە (کانییەدرێژ، کانی وێشەی، کانی خواروو، کانی وەیسەی). بەشی خوارەوەی، کە بەشێکە لە زەویی نیشتەجێبوونی گوندەکە، لەوەرزی بەهار و پایزدا خەڵک ڕووی تێکردووە بۆ بەسەر بردنی کات و سوودوەرگرتن لە تیشکی خۆر و کۆکردنەوەی گژوگیا بەهارییەکان.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی باخەکۆن و گەچێنە و لە نێو دۆڵی نسارە سووردایە. (١٥٨٨م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. شوێنێکی چڕە بە دارستانی سروشتی و بەڕوو گۆیژ. لە باکورەوە لوتکەی کەمەرە سوور و چیای شرام و لە باشورەوە دۆڵی نسارە سوور و دەرەو کێڵا و لە خۆرهەڵاتەوە لوتکە چیای شرام و سێخڕان و لە خۆرئاواوە لوتکەی زەوی عەولە و دۆڵی گۆڕیچە، دەورەیانداوە. ناوچەیەکی دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی.
دیوێکی گریانەیە و دیوەکەی تری گوندی (شێخان)ـە لە خۆرهەڵاتی کوردستان لە (گوڵ هەڵۆ)وە دەستپێدەکات، بەرەو (ناڵە پان) لە دیوی (شێخان). دۆڵی گریانە کەوتووەتە بەردەمی. لوتکەی (ئاوەزنێ) بەرزترین لوتکە و (قەنارەکە) لوتکە بەناوبانگەکەیەتی. دەڕوانێت بەسەر (قەڵاگای شێخان). بە بادەم و قەزوانە دەوڵەمەندە. کێوی (چاڵان) کەوتووەتە بەرانبەری و چەمی (ئاشی و زەوار و گریانە) پێکدەهێنن. لەڕووی ئابورییەوە بۆ دانیشتوانی ناوچەکە سوودبەخشە. مەرزێکی ناڕەسمیە لەگەڵ ئێران.
کەوتووەتە خۆرئاوای گوندەکانی (گڵێجاڵ، بەلەسۆ، سەعداوا، قەڵپ) و بەڕووى هەردوو سنورى ناحیەی (بەمۆ) و (دەربەنديخان)دا دەڕوانێت. بەرزییەکەی نزيکەى (١٨٣٨م)ە. ناحیەی (بەمۆ) لە ناحیەی (مەیدان)ی سەر بە قەزای خانەقین جیادەکاتەوە. لەسەر چياکە بانێکى تەخت هەيه، کە شێوەى دەشتێکى هەڵواسراو و چەندين ئەشکەتی وەکو ئەشکەوتى (کونە شێر) و (کەورگى مارۆچن) هەیە.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی دەرەتفێ و باشوری خۆرئاوای شارەدێی (تەوێڵە). (١٦١٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەسەر شارەدێی (تەوێڵە) و دەرەتفێ و هاوار و هاوارەکۆن و پاڵانیا و جاوردا دەڕوانێت.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای هاوینەهەواری ئاوێسەر. (٢٠٥١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە چیای تەتە و لە باشورەوە دۆڵی ئاوێسەر و دەرەتاریک و کەمەرسپی و لە خۆرهەڵاتەوە شنگەدۆڵ و هەوارو حەپسێ و ئاوێسەر و لە خۆرئاواوە لوتکەی کەمەرە بەلێ و سەرچاڵ و چیای هەوارە بەرزە دەورەیانداوە. شوێنێکی دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵ و باڵندەی کێوی، ڕێگایەکی خۆڵ بە تەنیشتیدا دەڕواتەوە بۆ ناوچەی گەشتوگوزاریی ئاوێسەر لە شارەدێی (تەوێڵە).
کەوتووەتە بەشی خۆرهەڵاتی گوندی گەچێنە و هەمزەیی. لە خۆرهەڵاتەوە بۆ خۆرئاوا درێژدەبێتەوە، لە دوای چیای قۆڵی بلچ دەستپێدەکات و درێژ دەبێتەوە تاوەکو دەگاتە گوندی گەچێنە. درێژیی چیاکە (٠,٩٣کم) دەبێت، لە باکورەوە چیای شرام و لە باشورەوە چیای کەمەرە سور و لە خۆرهەڵاتەوە چیای قۆڵی بلچ و لە خۆرئاواوە چیای گەچێنە. چەندین لوتکە چیای لەخۆگرتووە، لەوانە وەکو (لوتکەی مەڕەو شابازی و دەرەوکێڵا). چەندین دۆڵی لەخۆگرتووە لەوانە وەکو (دۆڵی دەرەوکێڵاو نسارە سور و خۆرەتاوە گەورە). بەسەر گوندی گەچێنە و باخەکۆن و سروشتی جوانی ناوچەکەدا دەڕوانێت و ئەمە وایکردووە وەک هاوینەهەوار و ناوچەیەکی گەشتیاری سەردانیبکرێت، بە تایبەتی لە وەرزی بەهاردا. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی وەک دارستانی سروشتی، بەڕوو گۆیژ و ترش و هەنجیرە کێوی و هەرمێلە کێوی. لە وەرزی بەهاردا خەڵک بۆ هێنانەوەی گژوگیای بەهارەی وەک گیلاغە و ڕوسقە و کنگر و بنەسوورە و بەڕەزا و پسڵ و سوورەبنە سەردانیدەکەن. بە ئاژەڵ و باڵندەی کێوی وەک کەروێشک و پۆڕ و کەو ڕێوی کەمتیار و سوچەڕ و ژیژک و کەنەسمە و سوێسکە و داڵ و خشۆکەکان دەوڵەمەندە. چەندین ئەشکەوت و کەلەبەردی تێدایە، کە بووەتە لانکەی ئاژەڵ و باڵندە کێوییەکان وەکو ئەشکەوتی شابازی، بەڵام مەخابن هەندێک شوێنی تاوەکو ئێستاش بەدەست هەبوونی مینەوە گیرۆدەن. ئەمەش کێشەی بۆ خەڵکی دروستکردووە و چەندین کەسی دوچاری مەرگ و کەمئەندامی کردووەتەوە.
کەوتووەتە باکوری گوندی (یاڵانپێ). (٢٠٢٤م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بەرزییەکی زۆری هەیە و دەڕوانێتە سەر ناوچەکانی چواردەوری لە گوندی زەڵم و ئەحمەدئاوا و یاڵانپێ و بانیشار و بناری چیای سورێن و دەشتی شارەزوور. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵ و باڵندەی کێوی تێدا دەژین.
کەوتووەتە دامێنی چیای داڵانی. لوتکەی دۆڵی سەختە، ناوەکەشی هەورامیە و بە واتای ڕێگای دەوارنشینان دێت. دیارە لەم ڕێگایەوە لە سەردەمانی پێشودا دەوارنشینەکان هاتوچۆیانکردووە. (١٨٣٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. شوێنێکی تەواو سەخت و دژوارە و کەسی بە توانا و شارەزای دەوێت پێیدا تێپەڕ بێت. دەوڵەمەندە بە ڕووپۆشی ڕووەکی و ئاژەڵی کێوی.