بەرگی دووەم
سەرچاوە ئاویەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
بەرگی دووەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
کەوتووەتە باشوری خۆرئاوای دۆڵی بیارە و باخێکی فراوان ئاودێریدەکات و دەڕژێتە چەمی بیارەوە، (١٠٤٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (کانی باخی سان و دۆڵی بێزەل و ئاتەشگا) و لە باشورەوە (کانی مەلاتایر و هانەتوتمان) و لە خۆرئاواوە (کانی چەقەڵاوا و گوندی هانەنەوتێ و دەرەقەیسەر) و لە خۆرهەڵاتەوە (شاری بیارە و قەڵا) دەورەیانداوە.
کەوتووەتە پشتی گوندی (میریسور)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). مێژوویەکی دێرینی هەیە. زۆرتر بۆ ئاودانی ئاژەڵ بەکاردەهێنرێت.
کەوتووەتە نێوان لوتکەی (قەڵاڕێزێن) و گوندی (دەرەشیش). ڕێگەیەکی هاتوچۆ بە بەردەمیدا تێپەڕدەبێت بۆ لوتکەی (قەڵاڕێزێن) لە سەر لوتکەیەک هەڵکەوتووە و لە بەردەمیدا دۆڵێک هەیە، کە چەندین باخی تێدایە. ئاوەکەی هەمیشەییە.
کەوتووەتە بەشى باکورى گوندى (عەنەب). ناوەکەى هەورامييە، (مەوەوە) بۆ نێر بەکاردێت و (مەورێ) بۆ مێ بەکاردێت و بەماناى (مەیخۆرەوە ياخود مەيخۆ) دێت. ئەمەش لەوەوە هاتووه، کە ئاوى کانييەکە قورسە و بۆ خواردنەوە کەمتر بەکاردەهێنرێت، ياخود ناتوانرێت ئاوى پێويستى لێ بخورێتەوە. بۆ ئاودێری چەندین باخ بەکاردێت لەوانە باخەکانی حاجی شێخ سادق.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی شارۆچکەی (بیارە) لە سنوری نێوان هەورامانی خۆرهەڵات و خۆرئاوا. باخێکی فراوانی گوێز ئاودێریدەکات و دەڕژێتە چەمی بیارەوە، (١١٨١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (هانەگەرمەڵە) و لە باشورەوە (کانی عیوەز و گەڕەکی وەران وەر) و لە خۆرئاواوە (کانی سەربەڵخ و کانی مەیدان و شوێنەواری تەختی بەڵقیس شاری بیارە) و لە خۆرهەڵاتەوە (چیای کەلارە گاورا و گوندی دەگاشێخان) دەورەیانداوە.
کەوتووەتە باشوری خۆرئاوای گوندی (خەرپانی)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). (٩٨٩م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بۆ مەبەستی ئاودێریکردنی باخێک، کە کەوتووەتە بەردەمی بەکاردێت.
کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (دەرەتفێ)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). (١٤٥٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. حەوزێکی ئاوی بە ڕووبەری (٣ بە ٥م) لەسەر دروستکراوە و بۆ مەبەستی ئاودێریکردنی باخێک، کە کەوتووەتە بەردەمی بەکاردێت و دەڕژێتە چەمی دەرەتفێ و لە باکورەوە چیای کڵاوەبەرزە و لە باشورەوە کانی دەرە کەریم و مڵکەڕەش و لە خۆرهەڵاتەوە چیای دەرەهاڵیتێ و لە خۆرئاواوە دەرەی میرەی دەورەیانداوە.
کەوتووەتە ڕۆژئاوای گوندی (بامۆک) و بەچەند مەترێک لە بەردەم مزگەوتی (مەدینە). لەکاتی هەڵکەندنی بناغەی مزگەوتی مەدینە دەرکەوتووە. کارێز بووە و بە ئاڕاستەی گوندی بامۆک ڕۆیشتووە. ناوی کانییەکە لەناوی (مورادوەیس)ەوە هاتووە، کە یەکێک بووە لە پیاوە ناسراو و ناودارەکانی گوندی بامۆک و لەو کەسانەبووە، کە گوندەکەیان ئاوەدانکردووەتەوە. بەهۆی گۆڕانکارییە مرۆییەکان و ئاووهەواوە لە ئێستادا کانییەکە وشکیکردووە، بەڵام لەو ساڵانەی، کە ڕێژەی بارانبارین زۆرە سەرلەنوێ دەبووژێتەوە.
کەوتووەته ناوەندی گوندی (پریسی سەروو)وەوە لەسەر ڕێگەی (نەرورۆڵی). له بەرزیی (٨٧٠م) له ئاستی ڕووی دەریا سەرچاوە دەگرێت به ئاڕاستەی باکور، بەهۆی کەمیی ئاوەکەیەوە تەنها یەک جوتیار پشتیپێدەبەستێت. کاتی زوو ئەم کانیە تايبەت بووە بە ئافرەتان و کاڵاو قاپ و شمەکيان تێدا شۆردوە، هۆکاری ناوەکەشی بۆ ڕونی و پاکیی ئاوەکەی دەگەڕێتەوه، کە وەک مروارى دەدرەوشێتەوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (بەڵخە) سەر بە ناحیەی (بیارە) و کەوتووەتە ناو دۆڵی مروەوبەگلەی لە بەشی باشوری ناوچەی گەشتیاری (مێشلە) و باخاتێکی چڕی گوێز ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی مروەوبەگلەی، (١٥٢٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (چیای کەمەرقەڵا) و لە باشورەوە (کانی مێشلە و دۆڵی مروەوبەگلەی) و لە خۆرئاواوە (گوندی بەڵخەی سەروو خواروو) و لە خۆرهەڵاتەوە (چیای هەوارەبەرزە) دەورەیانداوە.
کەوتووەتە ناو چەمى سازان و موڵکدارييەکەى دەگەرێتەوە بۆ مزگەوتى گوند، چەند جوتيارێک لێى سودمەنددەبن، داهاتى ئاوى باشى هەيە. لە ئێستادا بەهۆى هەڵکەندنى چەند بيرێکى دەستى لەسەر هەمان دەمارى ئاوى کانييەکە کاريگەريیان لەسەرداهاتى ئاوەکەى لەوەرزى هاويندا هەبووە. لە ئاستى بەرزى (٦٩٩م) لە ڕووى دەرياوە هەڵکەوتووە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (سەرگەت)ی سەر بە ناحیەی (بیارە)، (١٠٣٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ئاوەکەی بۆ کاروباری مزگەت بەکاردێت و لە کۆتاییدا دەڕژێتە نێو چەمی و سەرگەت و بۆ ئاودێریکردنی باخەکان بەکاردەهێنرێت.
کەوتووەتە سنوری شارەدێی (تەوێڵە) لەناو مزگەوتی گەورەی تەوێڵە. (١٤٦٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بە جۆگەی کۆنکرێتی لە دەرەوەی شارۆچکەکەوە ڕاکێشراوە بۆ مزگەوتەکە. بۆ خواردنەوە و دەستنوێژگرتن بەکاردێت و دواتر دەڕژێتە نێو چەمی تەوێڵەوە، حەوزێکی جوان و نافورەیەکی لەسەر دروستکراوە و هەندێک ماسی جوانی تێدایە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (هانەیدن)ی سەر بە ناحیەی (بیارە)، (١١٢٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ئاوەکەی بۆ کاروباری مزگەوت بەکاردەهێنرێت، لە خۆرئاواوە گوندی سەرگەت و لە باشورەوە هەربەدۆڵ و لە باکورەوە گوندی دەرەیمەڕ و ئەشکەوتەکانی و لەنگەلەرز و لە خۆرهەڵاتەوە شەڵواندڕ و کانی هانە توتمان دەورەیانداوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (نارنجڵە)ى سەر بە ناحیەی (بیارە) و کەوتووەتە بەشی باکوری نارنجڵەی کۆن، (١٠٦٧م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. ئاوەکەی حەوزێکی لەبەردەمدا دروستکراوە (هەساری)، کە ڕووبەرەکەی نزیکەی (٣ بە ٢م) دەبێت و ئاوەکەی کۆدەکاتەوە و بۆ دەستنوێژگرتن بەکاردێت. بەم ڕواڵەتانە دەورەدراوە: لە باکورەوە (کانی لارەدەر و دۆڵی مەڵاڵە) و لە خۆرئاواوە (کانی باخی کەیوا و باقل و کارێز و کانی چیاڵە و کەمەڵە) و لە باشورەوە (کانی نارنجڵە و گۆڕستان و قوتابخانەی نارنجڵە و قەڵای سەنگی سیاو) و لە خۆرهەڵاتەوە (دۆڵی نارنجڵەی کۆن و چیای گومەکە و کانی عوسمان و تەپوقەڵێ) .
کەوتووەتە باکوری گوندی (کوڵکنیی ئیسماعیل خەسرەوە). خاوندارێتی بۆ (مستەفا خەسرەو) ناوێک دەگەڕێتەوە و بەناوی ئەویشەوە ناوی لێنراوە. ئێستادا لە دەست نەوەکانیدایە. باخێکی شەش دۆنمی لەبەردەمدایە و بە ئاوى ئەو کانییە ئاودەدرێت.
کەوتووەتە سەر شاخی (مڵەخورد) و هەر بەناوی شاخەکەوە ناوی هاتووە. لە ئەنجامی توانەوەی ئەو بەفرەوە سەرچاوەی گرتووە، کە ساڵانە بڕێکی زۆر لەناوچەکەدا دەبارێت و ئاوێکی سازگاری هەیە. شوێنی حەسانەوە و پشودانی ڕێبواران و گەشت و سەیرانە.
کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (دەرەتفێ)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). (١٣٣١م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. حەوزێکی ئاوی بە ڕووبەری (٣ بە ٦م) لەسەر دروستکراوە و بۆ مەبەستی ئاودێریکردنی باخێک، کە کەوتووەتە بەردەمی بەکاردێت و دەڕژێتە چەمی دەرەتفێ.
کەوتووەتە سنوری ناحیەی (بیارە) و باشوری خۆرئاوای دۆڵی بیارە و دەڕژێتە چەمەکەوە، (١٠٣٠م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (ملەی چنار و قەڵا و لوتکەی ئاسنەوەرد) و لە باشورەوە (کانی حەمەعلی و جامزە و مەلاتایر) و لە خۆرئاواوە (کانی مەلا حسێن و چەقەڵاوا و هانەتوتما) و لە خۆرهەڵاتەوە (دۆڵی سەروەزەن و کاوات) دەورەیانداوە.
کەوتووەتە باشورى خۆرهەڵاتى گوندى (نێرگسەجاڕ) و چوار کيلۆمەتر لە سەنتەرى گوندەکەوە دوورە، بۆ کشتوکاڵ و باخدارى بەکاردێت و بەهۆى کپى و بێدەنگى و چاڵیى کانيەکەوە، بە کانى مۆتێ ناسراوە.