بەرگی دووەم
سەرچاوە ئاویەکان
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
بەرگی دووەم
ئامادەکردنی: لیژنهی هاوبهشی زانكۆی ههڵهبجه و ڕێكخراوی خاڵ
ئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ سەرچاوە ئاوییەکان وەک کانیاوەکان، ڕووبارەکان و تاڤگەکان کە ژیان و کشتوکال لە ناوچەکەدا دەبوژێننەوە.
کەوتووەته بناری گردی (قەڵای پریس)ـەوە لە گوندی (پریسی سەروو) لە بەرزیی (٧٤٥م) لە ئاستی ڕووی دەریا. نزمترین کانییە لەگوندەکەدا، کە تا ئێستا ئاوی ماوە، ئاوی ئەم کانییە پێنج جوتیار بۆ ئاودێریی باخ پشتیپێدەبەستن، بەڵام کاتێک لەگەڵ ئاوی کانی (جانە، چەرمەڵ)ە یەکدەگرن، زیاتر لە ١٢ جوتیار بە درێژیی (٧٠٠م) سودیلێوەردەگرن، هۆکای ناولێنانەکەی، بۆ بڕێکی زۆر گوێز لەم کانییەدا دەگەڕێتەوە، بەهۆی ئەوەی، که سەرچاوەکەی لەناو باخ و سەوزاییەکی زۆردایە وای کردووە ئاوێکی سازگاری هەبێت و لەکۆندا گوندنشینان بە تەرمۆزی گوند ناویان بردووە.
کەوتووەتە سەنتەری گوندی (کانی گوێز)ە و کانییەکی بەناوبانگە. ئاوەکەی هەمیشەییە و دەڕژێتە چەمی کانی ڕەسوڵ و بە ئاڕاستەی کەسرەتە دەڕوات، لەکۆنەوە بۆ باخداری و ئاژەڵداری بەکارهاتووە، موڵکى گشتى دانيشتوانى گوندەکەيە.
کەوتووەتە باشوری خۆرئاوای گوندی بامۆک، ناوی کانییەکە لە (میران)ەوە هاتووە، حاجی میران یاخود حاجی میرە، یەکێک بووە لە کەسایەتییە دیار و ناسراوەکانی گوندی بامۆک. لە ئێستادا وشکیکردووە، بەڵام لەو ساڵانەی ڕێژەی بارانبارین زۆر بەرزە، دەبووژێتەوە.
کەوتووەتە ناو مزگەوتی گوندی (عەنەب). لەگەڵ کانیی سەرحەوز پێکەوە سەرچاوەی ئاوەدانیی مزگەتی گوندەکە بوون و تاکو ئێستەش هەر ماونەتەوە. بە کانیی بەردەم مزگەوتی کۆنی عەنەب بەناوبانگە. لە بنەڕەتدا لە ناوی مەنسورەوە هاتووە، کە پیاوێک بووە خەڵکی خۆرهەڵاتی کوردستان و لە ساڵانی بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا لە دێی نەوسودەوە هاتووەتە گوندەکە. کانییەکەی پاککردووەتەوە، لە کوێربوونەوە پاراستویەتی و ئاوەکەی ساڵ بە ساڵ بوژاوەتەوە. کارێز و بەردەنوێژی لەسەر دروستکردووە.
کەوتووەتە ناوەڕاستى گوندى (نێرگسەجاڕ) و نزيک مزگەوتى گوندەکه. موڵکى گشتیيە. کانيیەکى هەميشەييە، بەهۆى ئەوەى، کە لە ڕابردوودا مەدرەسەى دينى تێدا بووە و فەقێيانى ئەو مەدرەسەيە بۆ جلشتن و پێداويستیى خۆيان بەکاريانهێناوە، هەر لەبەر ئەمە ئەو ناوەی لێنراوە.
کەوتووەتە دامێنی چیاکانی (خۆرەتاوی کەوتێ) و لەبەردەم باخی (حاجی ئەحمەد)ە. لە کاتی دروستکردنی مزگەوتی نوێی گوندی گریانەدا، دیواری ڕاگریان بۆ کردووە و بەبۆری نزیک بە (١٥٠م) ئاوەکەی بۆ مزگەوتەکە گوێزراوەتەوە. کانییەکی هەمیشەییە و وشکینەکردووە. پێشتر بە کانی (جنۆکە) بەناوبانگبووە.
کەوتووەتە ناو مزگەوتی گوندی (عاموورە)، تایبەتە بە مزگەوتەکە. حەوزی بۆ دروستکراوە و هاوڵاتیان بۆ دەستنوێژگرتن سودیلێوەردەگرن. دەیان ساڵە ئاوەکەی وشکینەکردووە.
کەوتووەتە ڕۆژئاواى گوندی (چنارە). لەناو حەوشەى مزگەوتەکەبووە. حەوزێکى بۆ کراوە و دەستنوێژی لێگیراوە. تا ئێستاش ماوە و وشکینەکردووە. لە ساڵانى حەفتاکانى سەدى ڕابردوودا لە شێوەتى تونێل چاوانەى بۆ کراوە و لاکانى و سەقفەکەشى بە بەرد هەڵچنراوە.
کەوتووەتە ناو مزگەوتی ئاوایی چنارەی زێڕوون. ئاوەکەی هەمیشەیە. بۆ بەکارهێنانی مزگەت بەکاردێت و زیادەکەی دەڕواتەوە نێو چەمی گوندەکە.
کەوتووەتە ناو مزگەوتی گوندی (تلەوەرێ)، دوو حەوزی هەیە، شوێنی دەستنوێژ و نوێژکردنی بۆ کراوە. هەنجیرێکی خۆڕسکی بەناوبانگی تێدایە، ئاوەکەی هەمیشەییە و لە وشکەساڵیدا لە هەموو کانییەکانی دیکە زیاتر بەرگەدەگرێت، زیادەی ئاوەکەی ئەڕواتەوە ناو جۆگەی سەرەکیی گوندەکە و تێکەڵ بە ئاوی کانیژنان دەبێت و چەمی سەرەکیی گوندەکە پێکدەهێنن.
کەوتووەتە شوێنى ئێستاى نەخۆشخانەکانى خوارووی شار(منداڵان و منداڵبوون و فرياکەوتن)، لەسەر کانييەکە يەک تووى لێ بووە و پێیوتراوه: کانى هەشت هەڵوژە، بەڵام لە ئێستادا ئەو کانيیە بەهۆى گۆڕانکارييە سروشتى و مرۆييەکانەوە لەناوچەکەدا نەماوە، ناوى تەنها لاى بەتەمەنەکانى شار ماوە و نەوەى نوێ هيچ زانياريى و ئاگادارييەکى بەرامبەر بەو کانى و کارێزانە نييە.
کەوتووەتە شاخی (چاڵان)ی گریانە. ناوەکەی بۆ (وەلید) ناوێکە دەگەڕێتەوە کە، خەڵکی گوندی (بۆین) بووە. کانییەکەی کردووەتە کارێز و دەستکاریکردووە، ئیتر بە کانی وەلی لە نێو گوندەکە بەناوبانگە.
کەوتووەتە ناوەڕاستی گوندی (کانی وەسکێ). لەبەردەم کانییەکەدا حەوزێکی داپۆشراو دروستکراوە بۆ ئاوەکە و دوای پڕبوونی حەوزەکە بە بۆری دابەشدەکرێت بەسەر ماڵەکانی گوندەکەدا. بۆ ئاودانی ئاژەڵی هاوڵاتیان سودیلێوەردەگیرێت و بۆ مزگەوتی گوندەکە ڕاکێشراوە. دەیان ساڵە وشکینەکردووە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (گورگەچیا) لە دەشتەکانی چاڵگەی عاشوورە. تا نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو بەهۆی زۆریی ئاوەکەیەوە مەرەزە و بەرهەمی دیکەی لەسەر کراوە. بەڵام بەهۆی لێدانی بیری ئیرتیوازی و نایاساییەوە، ئاوەکەی کەمیکردووە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (هاوار). (٥٠م) لە خوارووی (کانی وەیسە)وەیە. لە کۆندا سەرچاوەی ئاوی خواردنەوەی گوندی (هاوار) بووە. لە خواریەوە کانییەکی دیکە هەیە، بەناوی (کانیاوی خوارین)، کە کاتی خۆی وەک سەرچاوەی ئاوی خواردنەوەی گوندەکە پشتیان بەم دوو کانیە بەستووە، بەڵام ئەمەی دواییان وشکی کردووە.
کەوتووەتە خۆرهەڵاتى گوندى (زەمەقیى سەروو)ی سەر بە ناحیەی (سیروان). نزيکەى (١٧٠٠م) دوورە لە گوندەکەوە و کەوتووەتە خۆرئاواى کانى بەرگردى گوندەکە، ئاوى ئەم کانيە هەميشەييە و نزيکەى ٧٠٠ دۆنم دەکات بەبەراو، دەکەوێتە نێوان گوندى عەنەب و زەمەقیى سەروو، بەهۆى ئەوەى لە چاڵاييەکدايه، سەر لە ئێوارە تاريک دەبێت، هەربۆيە ئەو ناوەی لێنراوە.
کەوتووەتە خوارووی گوندی (تەکیە)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). بە هۆی ساردیی ئاوەکەیەوە ئەو ناوەی لێنراوە. بەشێوەی هەڵقوڵین ئاوەکە دێتە دەرەوە و لەبەردەمیدا بۆ سودلێوەرگرتن حەوزی بۆ دروستکراوە.
کەوتووەتە باشوری گوندی (دەرەتفێ)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). (١٢٩٥م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. بۆ مەبەستی ئاودێریکردنی چەند باخێک، کە کەوتوونەتە بەردەمی، بەکاردێت و دەڕژێتە چەمی دەرەتفێ. لە خۆرئاواوە کانی دڵدەدەیمان و لە باشورەوە چیای چاڵان و لە باکورەوە گوندی دەرەتفێ کۆن و لوتکەی بەردی گەڵاکە و بەنەکۆرێ و کانی محەممەد و لە خۆرهەڵاتەوە دەرەی کەریم دەورەیانداوە.
کانییەکی هەمیشەیی و سارد و سازگارە. کەوتووەتە خوار تەپی (ئەحلە) لە بیارە. خاوەنداریەتی بۆ بنەماڵەی (حاجی عەبدوڵا) بیارەیی دەگەڕێتەوە. سەرچاوەی ئاودانی باخەکانی کاواتە. ئەستێڵی بۆ گلدانەوەی ئاوەکەی بۆ کراوە و لە ئێستادا زیاتر وەک سەیرانگایەک بەکاردێت و گەشتیارێکی زۆر ڕوویلێدەکەن. ئاوەکەی دێتەوە سەر چەمی بیارە.
کەوتووەتەسنوری گوندی (بەڵخە)ی سەر بە ناحیەی (بیارە) و کەوتووەتە بەشی باکوری گوندەکە و باخاتێکی چڕی گوێز ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی بەڵخەوە. (١٥٠٦م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (کانی سەرسۆڵ و چیای چنارە) و لە خۆرئاواوە (دۆڵی سینەسەحاب و بەڵخ) و لە باشورەوە (دۆڵی بەڵخە) و لە خۆرهەڵاتەوە (دۆڵی وڵا) دەورەیانداوە.