مێژووی تەندروستیی هەڵەبجە لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستدا

دواین نوێکردنەوە: 2026-10-23

دامودەزگا حکومی و ناحکومیەکان

لاپەڕەی 146

کەرتی تەندروستی لە عێراق بەگشتی و لە کوردستان بەتایبەتی لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا یەکێک بووە لەو کەرتانەی، کە زۆر دواکەوتوو بووە و هەتا کۆتایی نیوەی یەکەمی سەدەی بیست دێژەی کێشاوە. ئەوانەی لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا کاری پزیشکیان کردووە پێیانوتراوە حەکیم (زۆرینەشیان مەسیحیی و جولەکە بوون). حەکیم خوایە، کە جولەکەیەکی خەڵکی خۆرهەڵاتی کوردستان بووە، پزیشکی تایبەتی ماڵی وەسمان پاشای جاف بووە و کاری حەکیمی لە سنوری قەزای گوڵعەنبەریشدا کردووە. بەپێی هەواڵێکی ڕۆژنامەی کەرکوک ١٩٣٠ محەممەد حیلمی ئەفەندی (حیلمی شاعیر) یەکێک بووە لەو برینپێچانەی، کە نزیکەی شەش ساڵێک لە هەڵەبجە و دواتریش لە خورماڵ کاریکردووە. لە ساڵانی سییەکاندا حکومەتی عێراقی لە پاڵ ناوەندی لیواکاندا لە بەشێک لە قەزاکانیشدا نەخۆشخانەی تایبەتی بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشەکان کردەوە، بەڵام ئەو نەخۆشخانانە و ژمارەی پزیشکەکان هەتا کۆتایی نیوەی یەکەمی سەدەی بیست لە ئاست پێویستیی دانیشتوانی شار و شارۆچکەکاندا نەبوون. لە سییەکاندا لە هەڵەبجە نۆرێنگە (المستوصف)ێک کراوەتەوە یەک دکتۆری بەناوی (د. ئاغا فانجلۆس جۆرج) هەبووە، وەک بەناوەکەیدا دیارە دکتۆری ناوبراو کورد نەبووە و بیانی بووە، بەڵام نازانرێت خەڵکی کام وڵات و سەر بە چ نەتەوەیەک بووە! بەپێی ئامارێک، کە لە ساڵی ١٩٤٨ بڵاوکراوەتەوە نەخۆشخانەیەک لە هەڵەبجەدا هەبووە بەناوی (مستشفی غازی الأول)، ئەوە جگە لە بوونی چەند نورێنگەیەک لە چەند ناوچەیەکی (تەوێڵە، خورماڵ، شانەدەری، پێنجوێن، وارماوا) و نەخۆشییە باوەکانی وەک (مەلاریا، تەراخوما، سکچوون و ڕشانەوە، تا) و کۆمەڵێک نەخۆشیی دیکە بڵاوبووە و ڕێژەی مردن لە ئاستێکی بەرزدا بووە.

سەرچاوەکان:

  1. چاوپێکەوتنی ئامادەکار لەگەڵ (حەمیدە ئەحمەد موختار جاف)، لەدایکبوو: ١٩٣٥، لە ١٦ی ١٢ی ٢٠٠٦‌ و ٢٤ی ٨ی ٢٠٠٨، لە سلێمانی.
  2. دلیل المملکة العراقیة تاریخی اداری تجاری صناعی زراعی مصور لسنة ١٩٣٥-١٩٣٦، مطبعة أمین، بغداد، ١٩٣٥، ص٣٠٧
  3. ڕۆژنامەی کەرکوک، ژمارە(٣١٢)، ٢١/٧/١٩٣٠، وتاری (صحیەی هلبجە)، نوسینی: کوردێکی هەڵەبجەیی.
  4. گۆڤاری (نزار)، ژمارە(١٤)، ساڵی یەکەم، بەغدا، ٢٢/١٠/١٩٤٨، وتاری (قضایا الصحة فی السلیمانیة)، عەلادین سەجادی. (گفتوگۆی عەلادین سەجادی لەگەڵ د.هاشم الدوغرمجی بەرپرسی تەندروستیی لیوای سلێمانی).
  5. دیوانی حیلمی(شێخ محەمەد شێخ حسەین)، ئامادەکردنی: ئومێد کاکەڕەش، لە بڵاوکراوەکانی پڕۆژەی هاوسەر، چاپخانەی الأرشاد، بەغدا، ١٩٨٥، ل١٥.

ئامادەکردنی: د. عادل سدیق عەلی

80

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

گۆران معروف عارف

بە گۆران مەنشاوی ناسراوە، ٧ی ٣ی ١٩٨٠ لە بیارە لەدایکبووە، دواناوەندی ئیسلامی هەلەبجەی ساڵی ٢٠٠٧ تەواوکردووە. بە شداری چەندین ڤیستیڤاڵی لە شارەکانی هەرێم و عێراق کردووە: لەوانە: سلێمانی، هەڵەبجە، هەولێر، دهۆک، بەغداد، ڕانیەو ...هتد.  لە دەرەوەی هەرێمیش بەشداری چەندین ڤێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کردووە. لەوانە: ٢٠١٥ لە تورکیاو  ٢٠١٦ لە ئێران و ٢٠١٧ لە میسر و سعودیەو ٢٠٢٣ لە پاکستان. چەندین خەڵات و بڕوانامەی وەرگرتووە. قورئانی بۆچەندین زاناو قورئانخوین وکەسایەتی دیار خوێندووە. لەوانە: محمود صديق المنشاوي ، د . عبدالفتاح الطاروتي ، أحمد حسنين، شيَخ احمد بن يوسف الازهري ، كمال بةختيار مصري ، مامؤستا  سليمي ، محمد نعمان فليثيني...هتد ئێستا بانگبێژ و قورئانخوێنە لە مزگەوتی ئوسامە لە هەڵەبجە، خێزاندارەو حاوەنی دوو منداڵە، لەهەڵەبجە نیشتەجێێە. 

زیاتر بزانە
null

خۆپیشاندانی ساڵی ١٩٧٧

حکومەتی عێراقی بۆ پشتیوانی هەڵمەتی نەهێشتنی نەخوێندەواری لە ناو شاری هەڵەبجە ڕێپێوانێکی بەە قوتابیان و خوێندکاران دروستکرد، دروشمەکان بریتیبوون لە ئەمڕۆ ڕۆژی شادییە، ڕۆژی نەهێشتنی نەخوێندەوارییە. بە ڵام لە درێژەی ڕێپێوانەکە دورشمەکان دژی حکومەت گۆڕان و بوویە خۆپیشاندانی خوێندکاران و سوکایەتی بە کومەت. لە ئەنجامدا پیاوانی ڕژێم چوونە خوێندنگای شارەزوور و ئەم خوێنکارانە گیران: (عوسمان عەلی بەورە ، مەولود باوەمراد، شێخەی مەلا جەلال، مەحمود محەمەد، نەهرۆ عەبدوڵا زروف، سەلاح ئەفراسیاب) دوار براونەتە ئەمنی سلێمانی و دوو مانگ لە زینداندا بوون.

زیاتر بزانە
null

هەورامانناسی

نووسین: د. عومەرعەبدالعزیز، م. کەمال ئەمین گوڵپی. بابەت: مێژووی هەورامان. چاپی یەکە، ناوەندی ڕێنوێن، ٢٠٢٦، سلێمانی. لە بڵاوکراوەکانی ناوەندی ژیرلایە بۆ کولتور ڕۆشنبیرییە. ناوەڕۆکی پەیوەندار: هەورامان و چەردەیەک لە کولتوور فەرهەنگی  ناوچەی هەورامان، پێکهاتە، جوگرافیاو زمان و ئایین و کەشوهەواو باخداری و پیشەسازی و ناوی شارو شارۆچکەو گوندەکانی هەورامان. کورتەیەکی لەسەر ٢٣ گوندی هەورامان و  باسی ٢٦ زاناو شاعیری ناوچەکەی کردووە. لە گەڵ باسەکانی پیر و ژیرلاو سیاچەمانەو فەرەنجی و کڵاش و کۆمسا و سروشت.

زیاتر بزانە
null

بەمۆ پەروێز عزیزخان

پڕۆفیسۆرە، سەرۆکی زانکۆی هەڵەبجەیە، لە نەوەی ئییبراهیم خانی دەلۆیە. نازاناوی دەلۆیان هەڵگرتووە.  ١ی١ی ١٩٨٠ لە دێی برایم خان لە سەرقەڵای کفری لە دایکبووە. ساڵی ٢٠١٠ لە کۆلیجی یاسای زانکۆی سلێمانی دکتۆرای وەرگرتووە. لە بوارەکانی  کارگێری، وانە وتنەوە، راوێژکاری یاسایی خزمەتی کردووە. لە زانکۆی، ساێمانی، جیهان – ساێمانی، گەشەپێدانی مرۆیی، کەرکووک، کۆلێژی پۆلیس، وانەی وتووەتەوە. خاوەنی دوو کتێب و نۆزدە توێژینەوەیە. ئەندامی سەندیکای مافپەروەرانە. ساڵی ٢٠٠٨-٢٠١٢  ڕاوێژکاری یاسایی بووە لە پەیمانگای نێودەوڵەتی بۆ مافەکانی مرۆیی زانکۆی دیئۆل.-ڕاگری کۆلێژی یاسای زانکۆی جیهان –سلێمانی بووە. ڕاوێژکاری پەرلەمان بووە بە گرێبەست. یاریدەدەری زانکۆی جیهان –سلێمانی بووە بۆ کاروباری کارگێڕی و خوێندکاران بووە. خێزاندارەو خاوەنی دوو منداڵە. 

زیاتر بزانە
null

سومەیە قادر حەمەساڵح

بە سومەیە هەڵەبجەیی ناسراوە. ساڵی ١٩٨٧ لە هەلەبجە لە دایک بووە. دەرچووی ١٢ی ئامادەییە. لە ڕادیۆی یەکگرتوو دەستی بەکاری میدیایی کردووە. پاشان لە ڕادیۆی کوردستان نوسینگەی هەلەبجە کاریکردووە. بۆ ماوەی چوار ساڵ ئامادەکار و پێشکەشکاری چەندین بەرنامە بووە لە ڕادیۆی شارەزوور. لەوانە: بەرنامەی دوانگە، تاکی هۆشیار، ڕێچکە، پرسیار و دیاری، ..هتد. ئێستا لە میدیای نوێ کار دەکات. بەشداری چەندین خولی ڕێکخراوەیی و ڕۆژنامەنووسی کردووەو چەندی بڕوانامەو خەڵاتی بەدەستهێناوە. لەوانە : ڕێکحراوی ئەنجومەنی لاوانی عێراق پڕۆەی بنیاد بە پلەی نایاب. بەرهەمی بەنزاکان دەستپێدەکەمی بڵاوکردووەتەوە. لە هەڵەبجە نیشتەجێیە.

زیاتر بزانە
null

هۆدە

شانۆییە. بەرهەمی سەندیکای هونەرمەندانی کوردستان لقی هەڵەبجەیە. بە هاوکاری ئۆفیسی کلتوری قوباد تاڵەبانی. نووسین و دەرهێنانی : هۆگۆ هەڤاڵ. بە سوود وەرگرتن لە لە شانۆیی دورگەی پەرتووک. ئەکتەرەکان: هەردی هادی، هامیار حەمەومین، کارۆ سۆران، ڕەزوان حەیدەر، پارسا هەورامان. بەڕێوەبەری بەرهەم: محەمەد عەبدوڵا.دیکۆر : ئەردەڵان کاکەیی. ڕوناکی: سۆزیار حەمید،  هونەری: ساسان فەرهەنگ. گرافیک دیزاین: ڕێبین حەمەومین. ڕۆژانی ٢ی ١٠ی ٢٠٢٦ تا ١٠ی ١٠ی ٢٠٢٦ لە سەر شانۆی پەیمانگای هونەرەجوانەکانی هەڵەبجە نماییشکراوە.

زیاتر بزانە
null