عەلی بەگی ئەحمەد بەگ ڕیشێن

دواین نوێکردنەوە: 2026-10-20


بەگزادەی جافە. ناوی (عەلی بەگ کوڕی ئەحمەد بەگی محەممەد بەگی جاف)ـە. لە دايک و باوکەوە لە بەگزادەکانى وەڵەدبەگى جاف بووە و يەکێک بووە لە سەرۆکەکانی عەشيرەتى جاف‌، بەتايبەتى لە سنوری هەڵەبجەدا. ساڵى ١٨٩٢ لەدایکبووە. لە شارى (سنه) خوێندوويەتى و دواتر لە (بەغداد) درێژەی بە خوێندن داوە. هەر بۆ خوێندن ساڵى ١٩١٠ چووەتە (ئەستەنبوڵ) و لەوێ کۆلێژی سەبازی تەواوکردووە و بووە بە ئەفسەر. دواى کشانەوەى عوسمانييەکان و داگيرکردنى باشورى کوردستان لەلايەن ئينگليزەوە، وەک ئەفسەرى ستاف پەيوەندى بە سوپاى بەريتانياوە کردووە، بەڵام کارەکەى بەجێهێشتووە و گەڕاوەتەوە بۆ هەڵەبجە. لە شەڕی (ئاوايیی ڕۆستەم بەگ)دا، کە ئامانج لێى گرتنى باوکى بووه، بەشداریکردووە. لەژێر فشارى ئينگليزەکاندا لەگەڵ باوکيدا ئاوارەى ئێران بوون. بە بڕیاری ئينگليزەکان لێبوردن بۆ باوکى دەرچووە و گەڕاونەتەوە بۆ هەڵەبجە و سەرقاڵى کارى کشتوکاڵى و بازرگانى بووە. جگە لە زمانى کوردی، عەرەبى، فارسى، تورکى و فەرەنسیشى زانيوە. دوو جار ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنی ١٠ منداڵە. زەویى (باخى گشتى)ی هەڵەبجە‌ و پارکەکەی بەردەم ئۆرزديیە کۆنەکەی ‌بەخشیوە بە شارەوانیی هەڵەبجە. هەتا کۆتایی تەمەنی ئەندامی ئەنجومەنی شارەوانیی هەڵەبجە بووە و جێدەستی زۆر دیار بووە. ساڵی ١٩٤٧ لە ماڵەکەی خۆیدا تیرۆرکراوە و لە گۆڕستانی (گوڵانی خواروو) لە ھەڵەبجە بەخاکسپێرراوە.

سەرچاوەکان:

  1. گفتوگۆی تەلەفونیى ئامادەکار لەگەڵ (بەهيەخانى حاميد بەگ)، لە ١٩ی ٨ی ٢٠٢١.
  2. چاوپێکەوتن ئامادەکار لەگەڵ (خەيرييە حەمەسەعيد بەگى دەرەشيشى)، لە ٢٧ی ١٢ی ٢٠٢٠، لە هەڵەبجە.
  3. شێخ مەحموودی قارەمان و دەوڵەتەکەی خوارووی کوردستان، محەممەد ڕەسوڵ ھاوار، ب١، لەندەن، ١٩٩٠، ل٤٣٩
  4. مشاهر الألوية‌ العراقية، عبدالجبار فهمى، ج١، ١٩٤٦، ص١٧٢.

ئامادەکردنی: د. عادل سدیق عەلی

66

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

گۆران معروف عارف

بە گۆران مەنشاوی ناسراوە، ٧ی ٣ی ١٩٨٠ لە بیارە لەدایکبووە، دواناوەندی ئیسلامی هەلەبجەی ساڵی ٢٠٠٧ تەواوکردووە. بە شداری چەندین ڤیستیڤاڵی لە شارەکانی هەرێم و عێراق کردووە: لەوانە: سلێمانی، هەڵەبجە، هەولێر، دهۆک، بەغداد، ڕانیەو ...هتد.  لە دەرەوەی هەرێمیش بەشداری چەندین ڤێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کردووە. لەوانە: ٢٠١٥ لە تورکیاو  ٢٠١٦ لە ئێران و ٢٠١٧ لە میسر و سعودیەو ٢٠٢٣ لە پاکستان. چەندین خەڵات و بڕوانامەی وەرگرتووە. قورئانی بۆچەندین زاناو قورئانخوین وکەسایەتی دیار خوێندووە. لەوانە: محمود صديق المنشاوي ، د . عبدالفتاح الطاروتي ، أحمد حسنين، شيَخ احمد بن يوسف الازهري ، كمال بةختيار مصري ، مامؤستا  سليمي ، محمد نعمان فليثيني...هتد ئێستا بانگبێژ و قورئانخوێنە لە مزگەوتی ئوسامە لە هەڵەبجە، خێزاندارەو حاوەنی دوو منداڵە، لەهەڵەبجە نیشتەجێێە. 

خۆپیشاندانی ساڵی ١٩٧٧

حکومەتی عێراقی بۆ پشتیوانی هەڵمەتی نەهێشتنی نەخوێندەواری لە ناو شاری هەڵەبجە ڕێپێوانێکی بەە قوتابیان و خوێندکاران دروستکرد، دروشمەکان بریتیبوون لە ئەمڕۆ ڕۆژی شادییە، ڕۆژی نەهێشتنی نەخوێندەوارییە. بە ڵام لە درێژەی ڕێپێوانەکە دورشمەکان دژی حکومەت گۆڕان و بوویە خۆپیشاندانی خوێندکاران و سوکایەتی بە کومەت. لە ئەنجامدا پیاوانی ڕژێم چوونە خوێندنگای شارەزوور و ئەم خوێنکارانە گیران: (عوسمان عەلی بەورە ، مەولود باوەمراد، شێخەی مەلا جەلال، مەحمود محەمەد، نەهرۆ عەبدوڵا زروف، سەلاح ئەفراسیاب) دوار براونەتە ئەمنی سلێمانی و دوو مانگ لە زینداندا بوون.

هەورامانناسی

نووسین: د. عومەرعەبدالعزیز، م. کەمال ئەمین گوڵپی. بابەت: مێژووی هەورامان. چاپی یەکە، ناوەندی ڕێنوێن، ٢٠٢٦، سلێمانی. لە بڵاوکراوەکانی ناوەندی ژیرلایە بۆ کولتور ڕۆشنبیرییە. ناوەڕۆکی پەیوەندار: هەورامان و چەردەیەک لە کولتوور فەرهەنگی  ناوچەی هەورامان، پێکهاتە، جوگرافیاو زمان و ئایین و کەشوهەواو باخداری و پیشەسازی و ناوی شارو شارۆچکەو گوندەکانی هەورامان. کورتەیەکی لەسەر ٢٣ گوندی هەورامان و  باسی ٢٦ زاناو شاعیری ناوچەکەی کردووە. لە گەڵ باسەکانی پیر و ژیرلاو سیاچەمانەو فەرەنجی و کڵاش و کۆمسا و سروشت.

بەمۆ پەروێز عزیزخان

پڕۆفیسۆرە، سەرۆکی زانکۆی هەڵەبجەیە، لە نەوەی ئییبراهیم خانی دەلۆیە. نازاناوی دەلۆیان هەڵگرتووە.  ١ی١ی ١٩٨٠ لە دێی برایم خان لە سەرقەڵای کفری لە دایکبووە. ساڵی ٢٠١٠ لە کۆلیجی یاسای زانکۆی سلێمانی دکتۆرای وەرگرتووە. لە بوارەکانی  کارگێری، وانە وتنەوە، راوێژکاری یاسایی خزمەتی کردووە. لە زانکۆی، ساێمانی، جیهان – ساێمانی، گەشەپێدانی مرۆیی، کەرکووک، کۆلێژی پۆلیس، وانەی وتووەتەوە. خاوەنی دوو کتێب و نۆزدە توێژینەوەیە. ئەندامی سەندیکای مافپەروەرانە. ساڵی ٢٠٠٨-٢٠١٢  ڕاوێژکاری یاسایی بووە لە پەیمانگای نێودەوڵەتی بۆ مافەکانی مرۆیی زانکۆی دیئۆل.-ڕاگری کۆلێژی یاسای زانکۆی جیهان –سلێمانی بووە. ڕاوێژکاری پەرلەمان بووە بە گرێبەست. یاریدەدەری زانکۆی جیهان –سلێمانی بووە بۆ کاروباری کارگێڕی و خوێندکاران بووە. خێزاندارەو خاوەنی دوو منداڵە. 

سومەیە قادر حەمەساڵح

بە سومەیە هەڵەبجەیی ناسراوە. ساڵی ١٩٨٧ لە هەلەبجە لە دایک بووە. دەرچووی ١٢ی ئامادەییە. لە ڕادیۆی یەکگرتوو دەستی بەکاری میدیایی کردووە. پاشان لە ڕادیۆی کوردستان نوسینگەی هەلەبجە کاریکردووە. بۆ ماوەی چوار ساڵ ئامادەکار و پێشکەشکاری چەندین بەرنامە بووە لە ڕادیۆی شارەزوور. لەوانە: بەرنامەی دوانگە، تاکی هۆشیار، ڕێچکە، پرسیار و دیاری، ..هتد. ئێستا لە میدیای نوێ کار دەکات. بەشداری چەندین خولی ڕێکخراوەیی و ڕۆژنامەنووسی کردووەو چەندی بڕوانامەو خەڵاتی بەدەستهێناوە. لەوانە : ڕێکحراوی ئەنجومەنی لاوانی عێراق پڕۆەی بنیاد بە پلەی نایاب. بەرهەمی بەنزاکان دەستپێدەکەمی بڵاوکردووەتەوە. لە هەڵەبجە نیشتەجێیە.

هۆدە

شانۆییە. بەرهەمی سەندیکای هونەرمەندانی کوردستان لقی هەڵەبجەیە. بە هاوکاری ئۆفیسی کلتوری قوباد تاڵەبانی. نووسین و دەرهێنانی : هۆگۆ هەڤاڵ. بە سوود وەرگرتن لە لە شانۆیی دورگەی پەرتووک. ئەکتەرەکان: هەردی هادی، هامیار حەمەومین، کارۆ سۆران، ڕەزوان حەیدەر، پارسا هەورامان. بەڕێوەبەری بەرهەم: محەمەد عەبدوڵا.دیکۆر : ئەردەڵان کاکەیی. ڕوناکی: سۆزیار حەمید،  هونەری: ساسان فەرهەنگ. گرافیک دیزاین: ڕێبین حەمەومین. ڕۆژانی ٢ی ١٠ی ٢٠٢٦ تا ١٠ی ١٠ی ٢٠٢٦ لە سەر شانۆی پەیمانگای هونەرەجوانەکانی هەڵەبجە نماییشکراوە.