هەورامان
کەوتووەتە بەشی باکور و باکوری خۆرهەڵاتی پارێزگای هەڵەبجە دەگرێتەوه. درێژییەکەی دەگاتە(٤٨,٤٣کم) و سنوری نێودەوڵەتیی نێوان پارێزگای هەڵەبجە و وڵاتی ئێران پێکدەهێنێت. لەسەر بەرزیی(١٥١١م) دەستپێدەکات بۆ باشور تاوەکو دەگاتە سنوری گوندەکانی هاوار و دەرەتفێ. لەسەر بەرزیی(١٦٢٨م)و چەندین چیا دەگرێتەخۆی، لەوانە(منارەکەوە، کەلەوێ، ڕەنگینی بچووک، سوتنەجەڕ، ڕەنگین، جەنگای، بەرزەڵنگ، سێخڕان، ئاساووایی، مڵەخورد، ناوگە، داڵانی، کەرەس، وەزەرا، بەخشە، کەمایەکا، کەمانجەڕ، هەسوون، لاسەو فاتەخانێ، تەتە، کەڵەلانکێ، هانەنەوە و هانە تایلە، ملەپسک، شرام، ئایشێ، کەلارێ گاورا، چنارە، وەزەنێ، تەوەنێ، کەمەرقەڵا، هەوارە بەرزە، دەرەقوڵ، هەرزگا، چەمباز، پەشتەوبانا، خەڵەفی، و...هیتر). ئەم زنجیرە چیایە چەندین کانی و سەرچاوەی ئاو تێدایە، کە دیمەنێکی جوان و سەرنجڕاکێشیان بە ناوچەکە بەخشیوە و بونەتەجێی سەرنجی سەردانیکەرانیان بەتایبەتی لە وەرزی بەهار و هاویندا.
شنروێ
کەوتووەتە خۆرهەڵاتى سەنتەرى شارى هەڵەبجه. لە نێوان(دۆڵى گريانە) لە باشورى خۆرهەڵات و (دۆڵى دەرەشيش) لە باکورى خۆرهەڵات و (دۆڵى سازان) لە خۆرئاوا. (لوتکەى بەفرى ميرى) بە بەرزى (٢٠٢٤م) دەبێتە بەرزترين خاڵى لە ئاستى ڕوى دەرياوە، جگە لەوە چەندين لوتکەى چيايى ترى تێدايە و ديارترينيان لوتکەکانى گەڵامۆرد (١٩٠٧م)، شەواتێ (١٨٢١م)، بەردەبيشکێن (١٦٤٤م)، هەوارەکەى لالۆ ئەحمەو (١٥٧٤م)، هەرمێلە (١٤٧١م)، ملەى سازان (١٤٤١م)، دەربەن (١٣٢٥م) دۆڵ سورێن (١٣٣٣م)، سەرچاڵى حاجى حامى (١٢٥٠م)، سازان ڕو (٩٩١م)، بەردە ڕەشان (٩٩٠م)، نزارى گەچ (٨١٠م)، ياڵى مەخفەر (٧٢٥م). بەرەى باشور و باشورى خۆرهەڵاتى، لێژى زۆرە و سەختە، بەڵام بەرەى باکورى لێژى کەمترە. لەڕوى جيۆلۆجيیەوە مێژووى دروستبوونى دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمى دووەمى جيۆلۆجى (ترياسى و جوراسى و کريتاسى) و نيشتەنیيە نوێکانى سەردەمى چوارەمى جيۆلۆجى. بەردى جيرى و جيرى دۆلۆمايتى، لە ديارترين و باوترينى ئەو بەردانەن، کە لە چياکەدا هەن.
توونى غوڵامى
درێژکراوەى زنجيرە چياى باڵامبۆيه. گوندى (غوڵامى) دەکات بەدوو بەشەوە، بەجۆرێک بێژاوا و غوڵامى چنار دەکەونە خۆرهەڵاتيیەوە و غوڵامى ژوروو و خواروو دەکەونە خۆرئاوايەوە. بەرزیى ئەم زنجيرە چيايه، تا (٧٩٠م) دەبێت لە ئاستى ڕووى دەرياوە.
چاڵان
کەوتووەتە سنوری گوندەکانی (هاوار، هاوارەکۆن، گریانە). دەڕوانێت بەسەر (دەرەتوێ)دا. نزار و سەختە. لە (هەوارگە پایزان)ی چیای (شنروێ)ەوە دەستپێدەکات بۆ لوتی (قنر دۆڵ) و (ساجان)، دەڕواتەوە بۆ (داروەنی ئاڵتون) و (هەرمێ ژیڵان). بە ئاڕاستەی ڕوباری (سیروان) دەڕوات. (مەڕمانگان و یاڵی ملەی بۆین و کەنگەبەرز) سێ لە لوتکە بەرز و سەختەکانیەتی. ڕێگەی (گریانە - بۆین)ی پێدا دەڕوات و لە (ملەی زینۆ) دادەبەزێتە گوندی (بۆین). چیای (خۆرەتاوی کەوتێ) ڕووبەڕوویەتی. نێوانیان چەندین دۆڵی وەک (دۆڵی ئاشی، زەوار، گریانە، دۆڵەگەورە)ی تێدایە. (بەڕوار) لە چڕترین کێوەکانییەتی و بە داڕبەڕوو و دەوڵەمەندە. کەژە بنێشتی گوندەکانی ناوچەکەیە. بۆیە پێیدەوترێت چاڵان، چونکە چەندین چاڵ لەسەر ڕووەکەی هەیە.