کڵاشی هەورامی
دواین نوێکردنەوە: 2026-10-22
کاڵایەکی لەپێکردنە. مێژووی سەرهەڵدانی دیارنییە. دروستکردنی بە چەند قۆناغێک دەبێت: قۆناغی پێکەنەگرتن: وەستا و شاگرد، پەڕۆکان (خامی کۆن و چەرچەفی کۆن) پاک دەشۆنەوە و ڕەنگیاندەکەن، زۆربەیان بە ڕەنگی شین و کەمێکیان بە سوور، لە سێبەردا هەڵدەخرێن، هەتا وشکدەبنەوە. وەستای پێکەنەگیر پەڕۆکان بە خشت دادەدڕێت بە ئەندازەی (١٢ به ٤سم) ئامادەیدەکات. ئەم خشتانە پەڕۆی تریان تێدەخرێت و قەد دەکرێن و دەکوترێن و دەبنە فتیلە. فتیلەکان کوندەکرێن و بە پێی درێژیی و کورتیان ڕیز دەکرێن و دەکرێن بە سێ بەشی یەکسانەوە و لەسەر یەک دادەنرێن و بە توندی دەبەسترێن و دەبنە تاکێک (پێکەنە). هەر دوو تاک پێکەوە شەتەک دەدرێن و ئامادە دەبن بۆ جوتێک کڵاش. قۆناغی دروستکردنی بنەکڵاش: کڵاشکەر جوتێک پێکەنە دێنێت و دەیانبڕێت. لە لوتەوە بۆ پاژنە (سیرم) دەخاتە کونی فتیلەکانەوە و سێ جاری تر درەوشی دەدات. دووجاریان لە لوتەوە بۆ پاژنە و جارێکیش لە پاژنەوە بۆ لوت و (سیرم) بە کونەکاندا دەبات و توند کێشمانی دەدات و بە پتەوی بنەکڵاشەکە دەبەستێتەوە. پاشان لە هەرچوار لاوە فتیلە و پەڕۆ زیادەکە دەبڕێت و بنەکە بە مشتە دەکوتێت و تەختیدەکات. بە درەوشی (پەرگەماسم) ڕووی سەرەوەی پەڕۆکان بە چێوەکەدا کوندەکات و شاگرد بە مووی ڕێسراوی بزن (پەرگەما)ی دەنێت و دەیداتەوە بە وەستا. وەستا لەسەر شێوەی پێی مرۆڤ ڕێکی دەخات و دەیکوتێتەوە، لوت و پاژنە بزمارڕێژ دەکات و دواجار قەراغی بنەکڵاشەکە کەتیرە دەکات و بنەکڵاش دروستدەبێت. قۆناغی چنین: کڵاشچن بە دەزوو لە ڕێی سووژن (تەبەنە)وە دەستدەکات بە چنینی کڵاش. تایبەتمەندیی دەزووەکە، ئەوەیە کە باریک و قایم و لووس و بەپێی گرژیی و خاوی بێت. بەپێی ئەوەی کڵاشەکە بازاڕییە یان تایبەتە، کڵاشچن لە بن پەرگەوە دەستپێدەکات و ڕیزی یەکەم بە دەوری کڵاشەکەدا دەچنێت. بە هەر ڕیزێک دەوترێت (گەڕ)، دوای گەڕەکان لە پاژنەوە (وەچ)ـەکان دەچنێت و دەوری کڵاش تەواودەبێت. سەری کڵاشەکە بە (ساراچن) و دواتر (سادە)کان دەچنرێت و دواجاریش لە بنپەرگەوە و شیرازەی کڵاش لە هەر چوار لاوە دەچنرێت. بە گشتی لە دروستکردنیدا چەند کەرەستەیەک بەکاردەهێنرێت، وەک:
١- بەردەهەسان: بەردێکی ساف و لووسە، بە ئەندازەی دەستێکە، چەور دەکرێت و تیغەکانی پێ تیژدەکرێت.
٢- بەزدان: پێستەیەکی خۆشەکراوی بچووکە، بە قەبارەی لەپی دەستێکە، بۆ چەورکردن، بەز و چەوری دەکرێتە ناویەوە و سیرمەی پێ لووس دەکرێت.
٣- دەرزی: سێ جۆر دەرزی هەیە: دەرزیی گەورە، بۆ ڕایکردنی سیرم بە کونی درەوشداندا. دەرزیی پێنجتیر، بۆ ڕایکردنی سیرمی پێنجەم تیری بنەکڵاش و دەرزیی پەرگەما، کە چوار دەرزیی باریک و کورتن، لە پەرگەمانانی بنەکڵاشدا بەکاردێن.
٤- دەقاق: تەختەیەکی چوارگۆشەی مەحکەمە و بۆ تەختکردنی بنەکڵاش بەکاردێت. هەر لایەکی (١٥سم) ئەستورییەکەی (٥سم) دەبێت.
٥- درەوش: لە شێوەی دەڕنەفیزدایە. دەمەکەی لە پۆڵا و دەسکەکەی لە دار دروستدەکرێت. چەند جۆرێکی هەیە (پەرگەماسم، درەوشی درەوشدان، قۆدەپاچ، پاژنە و لووت سم).
٦- دواڵگیر: وەک دەرزی وایە، دەسکەکەی لە دار یان پلاستیک دروستکراوە. لە کاتی کێشمانکردنی بنەکڵاشدا دەدرێت لە سیرمە بۆ ئەوەی لە کونی درەوشدانەکەدا نەڕەوێتەوە.
٧- قەدگیر: ئاسنێکی نیوە هلالی کراوەیە. بۆ کوتانەوەی (لوت و سنگ و قۆدە) ی بنەکڵاش بەکاردێت.
٨- کوڵەدرەوش: وەک درەوش وایە، بەڵام لە بەشی خوارەوەی نوکەکەی کوڵە. چەند جۆرێکی هەیە: کوڵەدرەوشی گەورە، کوڵەدرەوشی پاش درەوشدان، کوڵەدەرەوشی پەنج تیرە، کوڵەدرەوشی پەرگەمانان، کوڵەدرەوشی جارەکردن.
٩- مشتە: لە پۆڵا دروستدەکرێت. کێشەکەی (کیلۆ و نیو هەتا دوو کیلۆ) دەبێت. دوو جۆری هەیە (مشتەی کڵاشکردن)، کە تیرەکەی لە بنەوە (٣ بۆ ٤سم) و درێژییەکەی (١٥سم)ـە و (مشتەی پێکەنەگرتن)، کە بچوکترە.
١٠- کۆتە: کەرەستەیەکی سەرەکیی دروستکردنی کڵاشە. لە داری: کێکف، تاوگ، دارەبەن، بەڕوو و گوێز دروستدەکرێت. دوو جۆری هەیە (کۆتەی کڵاشکەر) و (کۆتەی پێکەنەگیر). کۆتەی کڵاشکەر لە کۆتەی پێکەنەگیر ئەستوورتر و گەورەترە. درێژییەکەی (٤٥ بە ٥٠سم)ە و (١٥ بۆ ٢٠سم) لە خوارەوە دەتاشرێت و دەچەقێنرێتە ناو زەوی. ڕووی سەرەوەی بازنەیی و سافە. تیرەکەی (١٢ بۆ ١٥سم)ـە.
١١- گازن: کەرەستەیەکی دروستکردنی کڵاشە. دەمەکەی لە مەبرەد (پۆڵا) و دەسکەکەی لە دار دروستدەکرێت، دەمەکەی (١٥سم) درێژ و (٣سم) پانە. زۆر تیژە و بۆ هەڵهێنانی چەرم و پاچین و بڕینەوەی بنەکڵاش بەکاردەهێنرێت.
سەرچاوەکان:
- سەربوردێکی هەورامان و سەردانێکی تەوێڵە، عبدالرزاق عبدالرحمان محمد، چاپی یەکەم، تاران، ٢٠٠٥، ل٤٢٦.
- هونەری ژیان لە هەوراماندا، ئەیوب کوێخا ڕۆستەم، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ل١٠٣-١٠٧.
ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم