زانیارینامەی پارێزگای هەڵەبجە

زانیارینامەیەکی دەوڵەمەند بۆ زانیاری گشتی و زانستی بە زمانی کوردی لەسەر پارێزگای هەڵەبجە. لێرەدا هەموو شتێک دەدۆزیتەوە.

خاتوو هۆریزاد سان

سانە. هاوسەریی ئەسکەندر سانە. پاش کوژرانی مێردەکەی لە ساڵی ١٨١٠ لەبەرئەوەی هەر چوار کوڕەکەی سان تەمەنی بوونە سانیان نەبووە، دەبێتە سانی هەورامان و محەممەدبەگی برای ئەسکەندەرسانیش دەبێت (نائب الحکومە)ی. پاش ساڵیک لە سانیەتی، محەممەد بەگی شوبرای دەچێتە لای والی و بەهۆی میرزا عبدالکریمی ڕاوێژکاری والییەوە فەرمانی سانییەتی بۆ خۆی دەهێنێتەوە و هۆریزادسانیش دەست لە سانییەتی هەڵدەگرێت و شوو بە محەممەدبەگ دەکات. بەڵام وەک ڕاوێژکار دەمڕاستی محەممەدبەگ دەمێنیتەوە.

زیاتر ببینە

حاجی سەعید

کەوتووەتە ناو گوندی (عاموور)ە. ئاوێکی سازگاری هەیە. لە ساڵانی چلەکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن (حاجی سەعید) ناوێکەوە هەڵکەندراوە و بەناوی ئەوەوە ناو نراوە. درێژییەکەی (٢٠م) و بەرزییەکەی نزیکەی مەترێکە. زۆرتر بۆ ئاودانی ئاژەڵ سودیلێوەرگیراوە.

زیاتر ببینە

شێخ قادر شێخ شەمسەدین

کەسایەتیی کۆمەڵایەتییە. ناوی (قادر کوڕی شێخ شەمسەدین شێخ عەلی کوڕی شێخ محەممەد نۆدیی)یە. ساڵی ١٩٥٣ لە گوندی (یاڵانپێ) لەدایکبووە. ئەگەرچی تا پۆلی شەشی بنەڕەتی خوێندووە، بەڵام کەسێکی ڕۆشنبیر و بە ئەزموون و بەئاگا بووە لە گۆڕأنکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ناوچەکە. ژیانی هاوسەریی پێکهێناوە و خاوەنی حەوت منداڵە. لە زۆر پرس و بۆنەدا ڕاوێژی پێکراوە. ساڵی ١٩٨٨ لە ژیانی ئاوارەییدا و لە ئوردوگای (شوێشە) لە وڵاتی ئێران نوێنەر و قسەکەری یەکەمی ئاوارەکان بووە. پاش ڕاپەڕین گەڕاوەتەوە بۆ خورماڵ و ماوەی ٣٢ ساڵە لەپاڵ دوکاندارییەکەیدا، وەک ئەنجومەنی شارۆچکەی (خورماڵ) کاردەکات. ساڵانی ١٩٩١ بۆ ١٩٩٣ بەهۆی ئاڵۆزیی ناوچەکەوە و لە بۆشایی نەبوونی مودیرناحیەدا، شێخ قادر ئەو ئەرکەی جێبەجێکردووە و نەیهێشتووە کاروبارەکان پەکیانبکەوێت، بۆیە لەتەنیشت وێنەی مودیر ناحییەکانی خورماڵ، وێنەی ئەمیش دانراوە. بۆ ڕێزلێنان لەو خزمەتەی پێشکەشی هاوڵاتیانی کردووە، لە دەروازەی شارۆچکەکەدا ‌ساڵی ٢٠٢٣ لە بەڕێوەبەرایەتیی ڕۆشنبیری پەیکەرێکی بۆ داناوە‌.

زیاتر ببینە

هەزار دۆڵاوی

کەوتووەتە سنوری گوندی (یاڵانپێ)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). لە خۆرهەڵاتەوە بەرەو خۆرئاوا لە نێوان چیا بەرزەکاندا درێژ دەبێتەوە. ڕووبەرەکەی (٠,١٣کم٢) و درێژیی (١,١٥کم) و پانییەکەی (٤١٠م)‌ە. جگە لە بوونی ئاژەڵ و باڵندەی کێوی، دەوڵەمەندە بە گژوگیای سروشتی.

زیاتر ببینە

کەرتی ٤٠ی دەرەسولان

لە باشوری خۆرهەڵاتی ناحیەی خورماڵ و بەشی باکوری پارێزگای هەڵەبجەیە. لە ڕووی تۆبۆگرافیاوە لەبناری چیاکانە و لە نێوان (٦٥٠م بۆ ٨٥٥م)ی بەرزییە لە ئاستی دەریا. سنوری جوگرافیی گوندی (دەرەسولان) دەگرێتەوە و بەڵام ئەم گوندە لە ئێستادا نەماوە. شوێنی جوگرافیی گوندەکە کەوتووەتە نێوان هەردوو کەرتی (سەرگەت و ئەحمەدئاوا). بڕیاری تەسوییەکردنی بە ژمارە ٣٠٩٧ لە ١٢ى ٥ى ١٩٥٢ لە ڕۆژنامەی وەقائعی عێراقی بڵاوکراوەتەوە. ڕووبەری گشتیی ئەم کەرتە بچووکە و تەنها ٧٧٦ دۆنم و ٢٣ ئۆلکە. خاوەندارێتیی زەوییەکانی ٤٧٦ دۆنمی موڵکی میری و ٣٠٠ دۆنمی وەک موڵکی جوتیاران تۆمارکراوە. لەڕووی جۆری زەوییەکانی ٦١٢ دۆنم زەویی پشتاو یان دێمی هەیە. لەوەڕگای سروشتی ١٥٧ دۆنم و باخی بەراو هەشت دۆنم لە زەوییەکانی پێکدەهێنێت.

زیاتر ببینە

دلێ دەم

کەوتووەتە سنوری هەردوو گوندی (دەرەیمەڕ و سەرگەت). درێژدەبێتەوە تا دەگاتە پێدەشتەکانی گوندی (گوڵپ) و درێژیەکەی نزیکەی چوار کیلۆمەتر و نیو دەبێت. پانییەکەی لە ڕێگەی (ئەحمەد ئاوا - زەڵم) تاکو نزیک باخەکانی سەڵوانی نزیکەی دوو کیلۆمەتر دەبێت. جۆگەی (سەڵوانی) لە بەشی سەرەوەی و بە ئاڕاستەی خۆرئاوای درێژدەبێتەوە. لەسەر ناولێنانەکەی چەند بۆچوونێک هەیە: بەپێی بۆچوونێک لە (دەیلەمسان)ـەوە هاتووه،‌ کە یەکێک بوون لە نەتەوە کۆنەکانی نیشتەجێی شارەزوور. هەندێکیتر پێیانوایە لە (تل الدم)ی عەرەبیەوە هاتووە بەوپێیەی لە کۆندا کوشتارێکی زۆری لێکراوە. هەندێکیتر دەڵێن لە ئەشکەوتێکەوە هاتووە، کە شێوەکەی وەک (ناودەم) وابووە. لەسەرچاوە مێژووییەکانیشدا بە (دلیدەمان) ناوبراوه،‌ کە بەشێک بووە لە ناوشەی (دەیلەمستان). چەمی (شەڕواندڵ و سەرگەت) پاش ئەوەی لەناو سنوری سەرگەت یەکدەگرن، بەناویدا تێپەڕدەبن تا دەگەنە (چەمی باسکەدرێژ) لە سێڕیانی (داری بەرمەڕان) لە ڕێگەی گوڵپ، دواتر لەوێوە بە ئاڕاستەی خۆرئاوا و سنوری گوندی (ئاوایی ڕۆستەم بەگ) لێژ دەبێتەوە.

زیاتر ببینە

ساوا

تیپێکی میللیی وەرزشیی تۆپیپێیە. لە ساڵانی شەستەکانی سەدەی ڕابردوو لە هەڵەبجە دامەزراوە، کۆمەڵێک گەنج و لاوی بە توانا و هاوتەمەن بوون، کە دەهاتنە یاریگاوە جلوبەرگی وەرزشیی جوانیان لەبەردەکرد، یاریزانەکانی ئەمانە بوون: لەتیف حەمەئەمین خدر، ئازاد شێخ حەمەئەمین، مەهدی شێخ عابد، ساڵح حەمە شوکر، ئاوات مەحموود تۆفیق، حەمە خالید حسەین، سابر تۆفیق، نەوزاد عەلی بەگ، ئەحمەد مەلا ئەمین، ئیسماعیل ئیبراهیم بەگ، نەبەز حەمەساڵح، عەلی تۆفیق، نووری غەفور ڕەسووڵ، جەماڵ شێخ کازم.

زیاتر ببینە

حکایەتخوانەکانی

ئەو کەسە شارەزا و زمانشیرینانەن، کە پێش هاتنی ڕادیۆ و تەلەفزیۆن و هۆیەکانی تری ڕاگەیاندن، لە کۆڕ و دیوەخانی ناوداران و ماڵاندا کۆڕیان بە گێڕانەوەی داستان و حکايەت دانيشتنەکەیان گەرمکردووە. لەوانه:‌ (عەبەدرێژ "باوکی مراد، ، حەمەینە خاڵۆد، خاڵەی مارفە، ئایشێ خێزانی میرزا ئەولقادر، قاتمە خێزانی سۆفی حەسەن، بەگیج ئەولحامید، خورشید حاجی حەمەمین، فاتمە حەبیب، حاجیحەسەاڵحی حاجی سادق، حاجی عەلی حاجی سادق، خواجە حسێن، حاجی عەلی عەباس، حاجی ڕەحمان ڕوحەڵڵا، کوێخا حەمەسەلیم حەمەرەزا، مەلا ئیسماعیل مەلا عەبدوڵا، عەباس فەتاح ڕۆستەم، حاجی محەممەدی حاجی سادق، دەروێش لەتیف وەستا محەممەد، وەستا بەشیر).

زیاتر ببینە

نەوێ و چنارە

کەوتووەتە بەشی باکوری خۆرهەڵاتی ناحيەى (خورماڵ). لە باکوری خۆرهەڵاتەوە بەرەو خۆرئاوا درێژ بووەتەوە، کەوتووەتە نێوان چیای سورێن و گوندی گەچێنەی زێڕینۆک لە باکور و گوندی کانی ئێسکان لە خۆرهەڵات و (گوندی قاینجە و قوڵخورد) لە باشور و (قەڵبەزە و تازەدێ و وڵەسمت) لە خۆرئاواوە، لە بەشی خۆرهەڵات زۆر فراوانە و چەندین جۆگەی ئاوت دێتەوە سەر و لە بەهاراندا سەرەپا ڕوپۆشی ڕووەکیە و خەڵکی سەردانیدەکەن و دواتر بە ئاڕاستەی خۆرئاوا درێژ دەبێتەوە و دێتە نێو دەشتی شارەزوور و سنوری گوندی قاینجە و قوڵخورد و گامێش تەپە. (١٦٤٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە دەستپێدەکات بۆ (٦٠٧م) درێژ دەبێتەوە، درێژی (٦,٩٠کم) دەبێت.

زیاتر ببینە

مێژووی مووزیکی کوردی

نووسەر: محەمەد حەمەباقی چاپ: یەکەم. دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی کوردستان. سنە، ٢٠٢٣ ناوەڕۆکی پەیوەندار: ئاوڕێکی مێژوویی لە ڕیشەی میوزیک و ئاواز و مەقامی ناوچەی هەورامان داوەتەوە، سامانی ئایینی گاتاکان و یارسان و ناوی چەندین سازی بەسەرکردووەتەوە. شارەزوور، شوێنی هەورامان، ئاهورا، ئاوازی هەورامانی، سیاچەمانە، هۆرە، چەمەری، تیمی تەمورەژەنان، میوزیکی دەورەکان و دەفتەرەکان و جەمخانەکان، چەندین کەسایەتی عارف و موزیسیان، لەوانە: عابدینی جاف، پیرشالیار، پیرناری هەورامی، باباسەرهەنگ، باباناوس، چەندین دەقی شیعری..هتد

زیاتر ببینە

هەموو بەرگەکان

لێرەدا هەموو بەرگەکان کۆکراونەتەوە، بەئاسانی بگەڕێ و ئەوەی دەتەوێت بیدۆزەوە.

شوێنی سروشتی

بەرگی یەکەم

سەرچاوە ئاویەکان

بەرگی دووەم

مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور

بەرگی سێیەم

شوێنی دەستکرد (گوند و شار)

بەرگی چوارەم

کتێب، بەڵگەنامە و بڵاوکراوەکان

بەرگی پێنجەم

کەسەکان بەپێی پۆست

بەرگی شەشەم

کەسەکان بەپێی پیشە

بەرگی حەوتەم

دامودەزگا حکومی و ناحکومیەکان

بەرگی هەشتەم

ناوەندی ڕۆشنبیری و وەرزشی

بەرگی نۆیەم